De palos van de flamenco

Onderdeel van

Flamenco

Kerngebied

Andalusië, met wortels in Murcia en Extremadura

Aantal palos

ongeveer zestig in het naslagwerk Flamencópolis

Drie onderdelen

cante (zang), toque (gitaar), baile (dans)

Erfgoedstatus

UNESCO, immaterieel werelderfgoed sinds 2010

Wat een palo vastlegt en wat hij vrijlaat

Een palo is een vorm, geen nummer. Hij bepaalt in welk ritme je zingt en speelt, welke akkoorden de gitaar volgt en hoe de coupletten zijn gebouwd. Wat de zanger, de gitarist en de danser daarbinnen doen, ligt niet vast. Twee uitvoeringen van een soleá kunnen daardoor sterk van elkaar verschillen en toch allebei soleares zijn. Wie flamenco als muzikale traditie volgt, hoort in een optreden dus twee dingen tegelijk: de vorm waaraan de uitvoering zich houdt, en de plek waar de uitvoerder ervan afwijkt.

Het naslagwerk Flamencópolis van musicoloog Faustino Núñez ordent de palos langs een vaste reeks kenmerken: ritme en compás, harmonie, vorm, geschiedenis, teksten en geografie. Een palo is dus niet met één kenmerk te omschrijven, en dat verklaart waarom twee indelingen van hetzelfde repertoire verschillend kunnen uitvallen. Binnen de Spaanse tradities en feesten is flamenco daarmee een geval apart: het is niet één gebruik met een vaste uitvoering, maar een stelsel van vormen dat per streek en per uitvoerder anders uitpakt.

Veel palos zijn naar een plaats of een omstandigheid genoemd

De namenlijst van de palos leest voor een deel als een kaart van Zuid-Spanje. Malagueñas, granaínas, cartageneras, rondeñas, murciana en de fandangos de Huelva dragen de naam van Málaga, Granada, Cartagena, Ronda, Murcia en Huelva. Dat zegt iets over hoe het repertoire is gegroeid: niet als één nationale muziekstijl, maar als lokale vormen die elders werden overgenomen en daar een eigen uitvoering kregen.

Andere namen verwijzen naar een omstandigheid in plaats van naar een plaats. Een carcelera is een gevangeniscante, een nana een slaapliedje en een villancico een kerstlied. Weer andere palos komen uit het verkeer over de Atlantische Oceaan: guajiras, colombianas, milongas en rumbas staan in de lijst, en onder de voorlopers noemt Flamencópolis onder meer de Cubaanse rumba, de habanera en de guaracha. Een palo is daarmee zelden een gesloten Andalusische uitvinding.

Zang, gitaar en dans binnen dezelfde vorm

UNESCO, dat flamenco in 2010 op de lijst van immaterieel werelderfgoed plaatste, omschrijft het als een kunstvorm waarin zang (cante), dans (baile) en instrumentaal spel (toque) samenkomen. De zang wordt door mannen en vrouwen uitgevoerd, bij voorkeur zittend en zonder achtergrondstemmen. Het gitaarspel is allang meer dan begeleiding en heeft een eigen repertoire ontwikkeld.

Niet elke palo wordt in alle drie de vormen uitgevoerd, en dat maakt de indeling lastiger dan een lijst doet vermoeden. Sommige palos leven vooral als zang, andere zijn in de twintigste eeuw tot dansvormen uitgewerkt. De overdracht loopt volgens UNESCO via families, muzikantengeslachten, sociale groepen en de peñas, de verenigingen waar liefhebbers samenkomen. Daarmee is het leren van een palo iets anders dan het lezen van bladmuziek, en hoort flamenco binnen de Spaanse cultuur bij de tradities die vooral mondeling worden doorgegeven. Andalusië is het kerngebied, maar UNESCO noemt ook Murcia en Extremadura, en wijst op de rol van de Gitano-gemeenschap.

Waarom het aantal palos niet vastligt

Flamencópolis beschrijft ongeveer zestig palos en zet daarnaast een vijftigtal oudere vormen onder het kopje voorlopers: jota's, seguidillas, folías, de zarabanda en een reeks vormen uit Latijns-Amerika en daarbuiten. Waar de grens tussen een palo en zijn voorloper ligt, is een redactionele keuze. Een vorm die eeuwen geleden iets anders betekende dan nu kan in het ene naslagwerk meetellen en in het andere niet, en dat is de voornaamste reden dat gepubliceerde aantallen uiteenlopen.

Daar komt bij dat het repertoire in gebruik blijft. Het Instituto Andaluz del Flamenco, de dienst van de Junta de Andalucía die het flamencobeleid uitvoert, benadrukt de mondelinge overdracht en de combinatie van traditie en vernieuwing. Nieuwe uitvoeringen schuiven vormen op, en wat als eigen palo wordt gezien verandert mee. Een palo hoort verder niet bij een vaste datum: feesten als Semana Santa en de Feria de Abril in Sevilla liggen in de kalender vast, terwijl een palo het hele jaar door klinkt.

Veelgestelde vragen