De Reconquista

Periode

722 tot 1492, met een omstreden begindatum

Veroverd gebied

Al-Andalus

Veroveraars

León en Castilië, Navarra, de kroon van Aragón en Portugal

Keerpunt

Slag bij Las Navas de Tolosa, 16 juli 1212

Einde

Overdracht van Granada, 2 januari 1492

Het woord in deze betekenis

Voor het eerst in 1796

De partijen en de periode, van 722 tot 1492

Met Reconquista wordt de verovering bedoeld van het islamitische deel van het Iberisch schiereiland door de christelijke koninkrijken in het noorden. De gangbare begin- en einddatum zijn 722 en 1492: een opstand in de bergen van Asturië en de overdracht van Granada aan Castilië en Aragón. Wie de geschiedenis van Spanje op volgorde leest, komt daartussen bijna achthonderd jaar tegen. Er werd in die eeuwen lang niet altijd gevochten. Tussen de val van Sevilla in 1248 en het begin van de oorlog om Granada in 1482 liggen 234 jaar waarin de grens nauwelijks verschoof.

In veel beschrijvingen lopen twee dingen door elkaar. Het eerste is wat er gebeurde: een reeks veroveringen, betaalde beschermingsverdragen en herverdelingen van grond, uitgevoerd door koninkrijken die elkaar even vaak bestreden als zij Al-Andalus bestreden. Het tweede is het woord Reconquista. Dat bestond in de middeleeuwen niet en werd pas in 1796 op deze periode toegepast; de betekenis van een eeuwenlange nationale strijd kreeg het in de negentiende eeuw.

De tegenstander was geen vaste staat. Het zuiden stond achtereenvolgens onder een emiraat, een kalifaat, tientallen kleine koninkrijken, twee Noord-Afrikaanse dynastieën en als laatste het emiraat Granada. De christelijke kroniekschrijvers hadden daar geen verzamelnaam voor en schreven over moros, het woord waar de Moren vandaan komt. Ook aan hun eigen kant was er geen eenheid: León, Castilië, Navarra, Aragón, de Catalaanse graafschappen en Portugal voerden elk hun eigen politiek en vochten ook onderling.

Covadonga en het verhaal dat er later omheen groeide

Het traditionele beginpunt is een gevecht bij Covadonga in de Asturische bergen, waar een groep onder leiding van Pelayo een islamitische strafexpeditie versloeg. Het jaartal staat niet vast: historici dateren het op 718 of op 722. Een gelijktijdig verslag bestaat niet. De oudste teksten die de gebeurtenis beschrijven zijn de Crónica Albeldense en de kronieken rond Alfons III, geschreven aan het eind van de negende eeuw, ruim anderhalve eeuw na de feiten.

Wat daar staat, is iets anders dan latere lezers erin zagen. De Crónica Albeldense noemt Pelayo de eerste die in Asturië in opstand kwam, schrijft dat hij het christelijke volk verloste en bevrijdde, en dat hij de moslims op de berg Auseva versloeg door een oordeel van God. De tekst gaat over de bevrijding van een volk, niet over het terugwinnen van verloren grondgebied. Het werkwoord heroveren komt in deze kronieken niet voor; zij gebruiken winnen en veroveren.

De kroniekschrijvers van Alfons III hadden een politiek doel. Zij verbonden het Asturische koningshuis rechtstreeks met de Visigotische koningen, zodat de uitbreiding naar het zuiden kon gelden als herstel van een eerdere orde. De Crónica Albeldense schrijft dat Alfons III in Oviedo de oude Gotische ordening had ingesteld, zowel in de kerk als in het paleis. Uit dezelfde jaren stamt de profetische kroniek van 883, die voorspelde dat de moslims het schiereiland zouden verlaten en dat Alfons III koning van Spanje zou worden.

In de dertiende eeuw groeide daaruit één samenhangend verhaal. Rodrigo Jiménez de Rada, aartsbisschop van Toledo, bracht de oudere kronieken samen in zijn geschiedenis van Spanje en gaf er een godsdienstige verklaring bij: de islamitische verovering was een rechtvaardige straf voor de zonden van de laatste Visigotische koningen, en de strijd ertegen was de boetedoening waarmee Spanje gered zou worden. Koning Alfons X nam dat verhaal in zijn eigen kroniek vrijwel ongewijzigd over, en Castiliaanse historici van de zestiende eeuw bouwden erop voort. Het verlies en herstel van Spanje bleef zo eeuwenlang de standaardlezing, ruim voordat iemand het woord Reconquista gebruikte.

De koninkrijken van het noorden en hun eigen veroveringen

Er was geen gezamenlijk front. De christelijke koninkrijken breidden elk langs een eigen lijn naar het zuiden uit, en die lijnen liepen ruwweg naast elkaar: Portugal langs de Atlantische kust, León en Castilië over de hoogvlakte in het midden, de kroon van Aragón langs de Ebro en daarna de oostkust.

Dat leverde per koninkrijk een eigen tijdlijn op. Portugal, dat zich in de twaalfde eeuw van León losmaakte, was al in 1249 klaar: met de Algarve had het geen islamitische buur meer, 243 jaar voordat Granada viel. Navarra raakte in de twaalfde eeuw van de islamitische grens afgesneden doordat Aragón het gebied ten zuiden ervan innam, en deed daarna niet meer mee. Castilië en León stonden vanaf 1230 blijvend onder één koning, en de kroon van Aragón was sinds 1137 een verbond van het koninkrijk Aragón met de Catalaanse graafschappen. Die twee bleven over als de partijen die het zuiden onder elkaar verdeelden.

Hoe weinig gezamenlijks er in die onderneming zat, blijkt uit de afspraken die de koninkrijken onderling maakten over gebied dat nog niet van hen was. In 1244 legden Jacobus I van Aragón en de Castiliaanse kroonprins Alfons in Almizra de grens tussen hun beide kronen vast, en daarmee tot hoever Aragón naar het zuiden mocht oprukken. Voor Castilië maakte dat verdrag de weg vrij om het zuidoosten daarna volledig te bezetten en er zijn eigen heerlijkheden te vestigen.

De parias: goud van de taifa's naar het noorden

In de elfde eeuw viel het kalifaat van Córdoba uiteen in tientallen kleine koninkrijken, de taifa's. Vanaf dat moment ging er jaarlijks goud van zuid naar noord. Taifa-heersers betaalden vaste sommen, parias, in ruil voor bescherming, voor neutraliteit of voor militaire steun tegen een derde partij. Ferdinand I van León en Castilië inde ze onder meer van Toledo en Zaragoza; zijn zoon Alfons VI zette dat voort bij vrijwel alle taifa's.

Twee bewaarde verdragen laten zien hoe zakelijk die afspraken waren. In 1069 beloofde koning Sancho IV van Navarra aan al-Muqtadir van Zaragoza dat hij zich afzijdig zou houden, tegen duizend gouden munten per maand. In het verdrag van 1073 tussen dezelfde twee was de vijand waartegen betaald werd een christelijke vorst, Sancho Ramírez van Aragón. Rodrigo Díaz de Vivar, bekend als El Cid, diende in deze jaren als huurling van diezelfde heerser van Zaragoza.

Het goud had gevolgen ver van de grens. Een deel ging terug in de oorlog en in de soldij van de troepen, een deel naar kerken en kloosters. Alfons VI kende de abdij van Cluny in Bourgondië een jaarlijkse betaling toe, en volgens de historicus H. Salvador Martínez kon Cluny daarmee vrijwel al het goud opnemen dat Alfons VI bij de taifa's inde. Uit een telling van bewaarde oorkonden in La Rioja, toen grensgebied, blijkt dat betalingen in muntgeld tussen 1026 en 1100 veel vaker voorkomen dan in de eeuwen ervoor. De auteur van die telling verbindt dat met de parias, maar sluit andere oorzaken niet uit, zoals de pelgrimsroute naar Santiago de Compostela.

Of de parias de verovering hebben vertraagd, is onder historici een open vraag. José María Mínguez wees erop dat bescherming verkopen zich slecht verdraagt met aanvallen op dezelfde betaler, zodat het stelsel de verovering op korte termijn afremde. Hilda Grassotti bestreed dat en hield vol dat de parias de opmars nooit hebben stilgelegd. Het stelsel liep hoe dan ook af nadat de taifa-koningen in 1086 de Almoraviden uit Noord-Afrika te hulp hadden geroepen, die Alfons VI bij Sagrajas versloegen en de betalingen beëindigden.

Een kruistochtbul, ridderorden en het jaar 1212

Vanaf de twaalfde eeuw kreeg de strijd kenmerken die hij eerder niet had. In 1147 hielpen kruisvaarders die op weg waren naar het Heilige Land de Portugese koning bij de inname van Lissabon. In Castilië ontstonden religieuze ridderorden die grensgebied toegewezen kregen om te verdedigen en te bevolken. De orde van Calatrava werd in 1158 opgericht door abt Raimundo van Fitero, nadat koning Sancho III de vesting Calatrava had aangeboden aan wie haar durfde te houden; Santiago volgde in 1170 en Alcántara kort daarna. De orden bouwden burchten op onderlinge afstanden van ongeveer veertig kilometer en groeiden uit tot de grootste grondbezitters van Castilië, tot Ferdinand de Katholieke in 1487 het grootmeesterschap van Calatrava aan zich trok.

Het bekendste gevolg van die ontwikkeling is de slag bij Las Navas de Tolosa op 16 juli 1212. Alfons VIII van Castilië had paus Innocentius III gevraagd de veldtocht tot kruistocht te verklaren. De paus deed dat, riep op tot deelname en dreigde met uitsluiting uit de kerk voor iedereen die Castilië intussen zou aanvallen, waarop ridders uit Frankrijk en elders aanreisden. Lang hield die samenwerking niet stand: na de inname van Calatrava verlieten vrijwel alle buitenlandse deelnemers het leger, onder meer door de hitte, de slechte bevoorrading en onenigheid over de behandeling van de verslagen bezetting. Castilië, Aragón en Navarra wonnen de slag zonder hen.

Met de aantallen die de bronnen geven kun je weinig. Christelijke kronieken noemen tot 185.000 Almohadische ruiters en islamitische bronnen spreken van 600.000 man, terwijl hedendaagse schattingen uitkomen op ruim dertigduizend. Over het verloop daarna bestaat meer zekerheid: binnen veertig jaar verloren de Almohaden hun belangrijkste steden op het schiereiland.

Wat er na een verovering met het land en de bewoners gebeurde

Een verovering was het begin van een tweede operatie: het opnieuw verdelen en bevolken van het gebied. Huizen, grond en rechten gingen naar wie zich in de veroverde stad kwam vestigen, en van die verdeling werd per stad een boek aangelegd, het repartimiento. Voor Valencia, Murcia en Sevilla zijn die boeken bewaard gebleven. Ze noemen woonhuizen, landerijen en ook de bedrijfsgebouwen waarin handelaren hun waren opsloegen, zodat per stad is na te gaan wie er na afloop kwam wonen en werken.

Voor de moslims die bleven wonen en daarmee het islamitische bestuur waaronder zij hadden geleefd achter zich lieten, hing veel af van de voorwaarden bij de overgave. Het duidelijkste voorbeeld is het verdrag van Alcaraz uit 1243, waarmee de Hudiden, de heersende familie in Murcia, het koninkrijk overdroegen aan de Castiliaanse kroonprins Alfons: de stad Murcia met alle burchten van Alicante tot Lorca en Chinchilla. De moslimbevolking hield daarbij haar eigen politieke bestuur, haar openbare ambten, haar bezittingen, haar godsdienst en haar gewoonten, terwijl Castilië het gezag over het geheel kreeg. Drie steden weigerden en werden met geweld genomen: Cartagena, Lorca en Mula.

Die regeling hield niet lang stand. Castilië bezette het gebied stap voor stap verder, vestigde er christelijke kolonisten en voerde zijn eigen bestuurlijke instellingen in, waarmee de toezeggingen van 1243 werden uitgehold. Daarop kwamen de mudéjares, de moslims onder christelijk bestuur, in 1264 in Murcia en Andalusië in opstand.

De lange grens met Granada en de oorlog van 1482 tot 1492

De grens die na 1248 ontstond, bleef tweeënhalve eeuw op vrijwel dezelfde plaats liggen. Het emiraat Granada bestond voort als buurland dat met tussenpozen schatting aan Castilië betaalde, en langs die grens kwamen strooptochten, wapenstilstanden en handel naast elkaar voor. Castilië had in deze jaren zijn handen vol aan opvolgingsoorlogen, terwijl de kroon van Aragón zich op de Middellandse Zee richtte.

De oorlog die het emiraat beëindigde duurde tien jaar. Castiliaanse troepen namen Alhama in 1482, Ronda in 1485, Málaga in 1487 en Baza in 1489. De Nasridische dynastie was intussen verdeeld tussen de sultan, zijn zoon Boabdil en zijn broer, en Isabella van Castilië en Ferdinand van Aragón speelden die verdeeldheid uit. Op 25 november 1491 werden in het legerkamp Santa Fe de capitulatieverdragen getekend; op 2 januari 1492 droeg Boabdil de stad over.

Drie maanden later tekenden dezelfde vorsten in datzelfde legerkamp de overeenkomst met Christoffel Columbus over zijn reis naar het westen. Het jaartal 1492 staat daardoor zowel voor het einde van het laatste islamitische gebied op het schiereiland als voor het begin van de Spaanse expansie overzee, en in die dubbele betekenis hebben latere schrijvers het verbonden met de Spaanse Gouden Eeuw.

Een woord uit 1796 voor een middeleeuwse periode

Het Spaanse werkwoord reconquistar is volgens de Real Academia Española voor het eerst opgetekend in 1646, in een boek van de jezuïet Alonso de Ovalle over Chili. Voor de strijd op het Iberisch schiereiland dook het pas anderhalve eeuw later op. De mediëvist Martín Ríos Saloma wees het vroegste gebruik aan in het tweede deel van het Compendio cronológico de la historia de España van José Ortiz y Sanz, verschenen in 1796. Ortiz schreef daar dat de Goten die naar Asturië vluchtten de moed vonden om het vaderland uit de hand van de vijand terug te veroveren. Elders in hetzelfde werk hield hij het bij winnen, nemen, herstellen en veroveren.

Tot dan toe had de geschiedschrijving een ander woordenpaar gebruikt: het verlies en het herstel van Spanje, pérdida y restauración. Herstel sloeg op het terugbrengen van een kerkelijke en politieke ordening, niet op het terugnemen van grond. De verschuiving kwam in de achttiende eeuw. Verlichte auteurs lieten de verhalen over de zonden van de Visigotische koningen als onbewezen vallen, presenteerden de islamitische verovering als onrecht, en noemden de christenen van het noorden niet langer Asturiërs, Cantabriërs, Basken en Visigoten maar Spanjaarden.

De negentiende eeuw maakte er een nationaal verhaal van. Tijdens de Franse bezetting rond 1808 vergeleken pamflettisten de napoleontische troepen met de moslimveroveraars, en noemden zij de strijd tegen hen reconquista. In 1850 gaf Modesto Lafuente het woord in zijn Historia general de España voor het eerst een omschrijving: het oprukken van de grenzen van de christelijke koninkrijken. Daarna verspreidde het zich snel. In 1856 won een schilderij van Pelayo bij Covadonga de eerste Spaanse prijsvraag voor historieschilderkunst, en kreeg de Real Academia de la Historia in hetzelfde jaar een standbeeld van Pelayo voor haar ingang.

Waarom het begrip onder historici omstreden is

Dat het woord jong is, maakt het nog niet onbruikbaar. De discussie gaat over iets anders: of de term beschrijft wat er gebeurde, of er een eenheid in legt die er niet was. Ríos Saloma telde vijf betekenissen die in de literatuur door elkaar lopen, van de inname van één stad tot een hele historische periode en een negentiende-eeuwse ideologie. Ruwweg staan drie posities tegenover elkaar. Volgens Derek Lomax en Manuel González Jiménez bestond er vanaf Alfons III werkelijk een gedeeld plan tot herovering, met geestelijke en economische kanten. Thomas Deswarte leest de militaire verovering als voorstadium van een kerkelijk en politiek herstel dat wortelt in laat-Romeins en augustijns denken. Abilio Barbero, Marcelo Vigil, José María Mínguez en Josep Torró plaatsen het geheel in de bredere uitbreiding van christelijk Europa in dezelfde eeuwen, waarvan ook de kolonisatie van Oost-Europa deel uitmaakte.

Hoe het verhaal daarna is gebruikt

Het beeld van een achthonderdjarige strijd is in de twintigste eeuw politiek ingezet. Rond de Spaanse Burgeroorlog presenteerden woordvoerders van het nationaal-katholicisme de opstand van 1936 als een nieuwe Reconquista. Er verschenen boeken met titels als de Spaanse heroveringsoorlog die Europa van het communisme heeft gered, en in een uitgave uit 1938 heette Francisco Franco de aanvoerder van de nieuwe herovering van Spanje. Het vocabulaire van de middeleeuwse kronieken werd zo over een twintigste-eeuwse burgeroorlog heen gelegd.

Na het einde van de dictatuur werd het vak in Spanje opnieuw ingericht. Historici onderzochten vanaf de jaren van de Spaanse transitie hoe het regime de geschiedschrijving had gevormd, en het begrip Reconquista werd daarbij zelf onderwerp van onderzoek. Het woord bleef wel in omloop. Ríos Saloma beschreef in 2008 drie hedendaagse gebruiken ervan: regionale nationalisten die hun eigen oorsprong tot in de middeleeuwen terugvoeren, aanhangers van de gedachte van een botsing tussen beschavingen die het huidige conflict als voortzetting van het middeleeuwse voorstellen, en islamistische groepen die Al-Andalus heroverd willen zien.

Voor wie zich in de periode verdiept, is het nuttig de gebeurtenissen en het begrip uit elkaar te houden. Over de veroveringen, de verdragen en de jaartallen bestaat tussen historici weinig verschil van mening. De vraag of al die gebeurtenissen samen één onderneming met één doel vormden, is wel omstreden, en dat is de vraag die in het woord Reconquista besloten ligt.

Veelgestelde vragen