De Spaanse Gouden Eeuw

Spaanse naam

Siglo de Oro

Begin

gewoonlijk 1492

Einde

1659 (Vrede van de Pyreneeën) of 1681 (sterfjaar van Calderón)

Dynastie

Habsburgers, van Karel V tot Karel II

Bekende namen

Cervantes, Lope de Vega, El Greco, Velázquez, Zurbarán

Onderwerp

Spaanse geschiedenis

Wanneer begint en eindigt de Gouden Eeuw?

Siglo de Oro betekent letterlijk gouden eeuw. In de Spaanse geschiedenis is het de naam voor de periode waarin kunst en literatuur hun hoogtepunt bereikten, en die periode valt maar gedeeltelijk samen met de jaren waarin het rijk het machtigst was.

Als beginpunt geldt gewoonlijk 1492. In dat jaar viel Granada, waarmee een einde kwam aan het islamitische Al-Andalus op het schiereiland en aan de Reconquista, en voer Christoffel Columbus westwaarts. Over het einde zijn de bronnen het niet eens. Wie het politiek bepaalt, kiest 1659, het jaar van de Vrede van de Pyreneeën; wie het literair bepaalt, kiest 1681, het sterfjaar van de toneelschrijver Pedro Calderón de la Barca.

Een wereldrijk dat vanuit El Escorial werd bestuurd

Karel V, in Spanje Karel I genoemd, regeerde van 1516 tot 1556. Het overzicht van de Library of Congress noemt zijn bezit het meest uiteenlopende rijk sinds Rome. Zijn zoon Filips II, koning van 1556 tot 1598, was volgens dezelfde bron een Castiliaan naar opvoeding en karakter. Hij bestuurde het rijk vanuit het klooster en paleis El Escorial bij Madrid en gaf leiding via een stelsel van raden.

Onder Filips II begon ook de Opstand in de Nederlanden, die van 1568 tot 1648 duurde. Hij stuurde de hertog van Alva met 10.000 man om de onrust te bedwingen, en op 26 juli 1581 zette de Staten-Generaal hem met het Plakkaat van Verlatinge af als heer van de Nederlanden. Over de bekendste vloot uit zijn bewind gaat het artikel over de Spaanse Armada.

Zilver uit Amerika en de kosten van de oorlog

Het edelmetaal uit de Amerikaanse mijnen bleef niet in Spanje. Volgens het overzicht van de Library of Congress stroomde het via het land door naar de militaire operaties van de kroon en versnelde het de inflatie in heel Europa. Dezelfde bron zegt dat de Spaanse welvaart in de zestiende eeuw niet op echte economische groei rustte. Toen de aanvoer in de zeventiende eeuw afnam, kon het land de kosten van zijn militaire verplichtingen niet meer dragen. De bevolking daalde volgens dat overzicht van 8 miljoen aan het begin van de zestiende eeuw tot 7 miljoen halverwege de zeventiende.

Verlies van gezag onder Filips III, Filips IV en Karel II

De opvolgers van Filips II regeerden in een eeuw die het overzicht van de Library of Congress een tijd van aanhoudend politiek, militair, economisch en sociaal verval noemt. Filips III regeerde van 1598 tot 1621, Filips IV van 1621 tot 1665 en Karel II van 1665 tot 1700; Karel II was de laatste Spaanse Habsburger.

De graaf-hertog van Olivares probeerde onder Filips IV een centraal bestuur op te zetten, zoals Richelieu dat in Frankrijk deed, en slaagde daar niet in. Catalonië kwam in opstand en werd vrijwel door Frankrijk geannexeerd, en Portugal herstelde in 1640 zijn onafhankelijkheid.

Politiek verval en culturele bloei in één tijdlijn

Zet je de regeringen naast het werk dat in dit artikel genoemd wordt, dan valt vrijwel alles in de zeventiende eeuw, de eeuw van het verval. Alleen El Greco werkte voor een deel van zijn tijd in Toledo onder Filips II. Don Quijote, Velázquez als hofschilder en Zurbaráns werk voor het Buen Retiro komen uit de regeringen van Filips III en Filips IV. Een verklaring voor die timing geven de gebruikte bronnen niet; ze beschrijven wel wie de opdrachtgevers waren, zoals de volgende sectie laat zien.

Drie schilders en hun opdrachtgevers

El Greco werd in 1541 op Kreta geboren, toen een Venetiaanse bezitting, en leerde schilderen in Venetië. Rond 1570 was hij in Rome. Uiterlijk in 1577 had hij zich in Toledo gevestigd, waar hij tot zijn dood in 1614 bleef. Hij schilderde er vooral religieuze werken voor lokale instellingen en maakte ook portretten.

Velázquez, geboren in Sevilla, schilderde in 1623 een portret van Filips IV en werd door de koning meteen als hofschilder aangesteld. Volgens de National Gallery liet Filips daarna niemand anders meer hem schilderen. Velázquez reisde in 1629 en in 1649 naar Italië, de tweede keer mede om kunst voor de koning aan te kopen. In de hofdienst werd hij in 1643 kamerheer en kreeg hij het toezicht op de paleiswerken, en in 1658 werd hij ridder van Santiago. Las Meninas, zijn bekendste schilderij, toont hem aan het werk aan het hof.

Francisco de Zurbarán werd in 1629 de officiële schilder van Sevilla en werkte daar vooral voor religieuze orden. In 1634 schilderde hij in Madrid mythologische taferelen voor het Buen Retiro, het nieuwe paleis van Filips IV. Zijn latere loopbaan ging achteruit en hij stierf arm in Madrid.

Lope de Vega en Cervantes: toneel en roman

Lope de Vega schreef comedias, het Spaanse woord voor een toneelstuk uit die tijd. Tot zijn bekendste en meest opgevoerde stukken rekent de Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes La dama boba, El perro del hortelano, Fuente Ovejuna en Peribáñez y el comendador de Ocaña.

Miguel de Cervantes publiceerde het eerste deel van Don Quijote in 1605 en het tweede in 1615, en overleed in 1616. Beide delen verschenen dus onder Filips III.

Veelgestelde vragen