Gran Canaria, een rond eiland met een berg in het midden

Een rond eiland met een berg in het midden

Gran Canaria ligt in de Atlantische Oceaan voor de noordwestkust van Afrika en hoort bij de Canarische Eilanden en bij de provincie Las Palmas. Het eiland meet 1.560 vierkante kilometer en telde op 31 december 2024 863.943 inwoners, verdeeld over 21 gemeenten. In oppervlakte is het na Tenerife en Fuerteventura het derde eiland van de archipel; in inwonertal staat het tweede, achter Tenerife. De eilanden liggen op ongeveer 28 graden noorderbreedte, veel dichter bij Marokko dan bij het Spaanse vasteland, en hebben daardoor een subtropisch klimaat dat afwijkt van de streken op het vasteland in het overzicht van Spaanse bestemmingen.

Het eiland is vrijwel rond en ongeveer vijftig kilometer in doorsnee. Vanaf de kust loopt het naar alle kanten op naar een bergmassief in het midden, met de Morro de la Agujereada als hoogste punt op 1.956 meter; de bekendere Pico de las Nieves ligt daar vlak naast, op 1.949 meter. Vanuit dat midden snijden diepe barrancos, droge ravijnen, als spaken naar de kust. Hoe steil die opbouw is, laat één gemeente zien: San Bartolomé de Tirajana, met 333 vierkante kilometer de grootste van het eiland, loopt van zeeniveau tot 1.957 meter.

Een groot deel van dat binnenland is beschermd. UNESCO wees het midden en het zuidwesten in 2005 aan als biosfeerreservaat: 65.992 hectare land, ongeveer 43 procent van de landoppervlakte, plus 37.604 hectare zee. De bijnaam continente en miniatura, continent in het klein, slaat op diezelfde opeenstapeling van landschappen binnen korte afstanden.

Waarom het noorden groen is en het zuiden droog

Boven de Canarische Eilanden waait vrijwel het hele jaar de passaat, een noordoostenwind aan de zuidoostrand van het Azorenhoog. In die lucht zit op ongeveer 1.000 tot 1.500 meter hoogte een scherpe overgang: daarboven is de lucht droog en warm, daaronder vochtig en koeler. Het Spaanse meteorologische instituut beschrijft die overgang als een deksel, omdat wolken er niet doorheen kunnen groeien. Wat eronder blijft hangen is een vlakke wolkenlaag, op de eilanden de mar de nubes genoemd, de zee van wolken, en die laag loopt vast op de noordelijke hellingen.

Daarmee is het verschil tussen de twee kanten van Gran Canaria verklaard. De noord- en noordoostkant vangt de vochtige lucht op en is vaker bewolkt en groener. De lucht die over de bergkam heen komt, heeft het meeste vocht afgestaan en warmt bij het dalen weer op, zodat het aan de zuidkust droog en zonnig blijft. Het meetstation van AEMET bij de luchthaven, aan de oostkust op 24 meter hoogte, kwam over 1981 tot 2010 uit op een gemiddelde temperatuur van 21,1 °C en 151 millimeter neerslag per jaar. Die waarden gelden voor dat ene station aan zee en niet voor de bergdorpen op duizend meter, waar het koeler is en de wolkenlaag op veel dagen op ongeveer dezelfde hoogte hangt als het dorp zelf. De maandcijfers staan in het artikel over het weer en klimaat op Gran Canaria.

Luchthaven Gando ligt tussen de hoofdstad en de zuidkust in

De luchthaven van Gran Canaria ligt aan de oostkust, aan de baai van Gando, en deelt het terrein met de militaire Base Aérea de Gando in de gemeente Telde. In de officiële luchtvaartgegevens van ENAIRE staat hij op 19 kilometer ten zuiden van Las Palmas de Gran Canaria. De badplaatsen van de zuidkust liggen nog verder in diezelfde richting, langs de kust naar het zuidwesten. Het vliegveld ligt dus tussen de hoofdstad en de badplaatsen in, en de keuze tussen noord en zuid hoef je niet op de reistijd vanaf de aankomsthal te baseren.

Het is de drukste luchthaven van de archipel. Aena telde er in 2024 15.211.338 passagiers, negen procent meer dan het jaar ervoor; Tenerife Sur kwam uit op 13.740.411. Langs de oost- en zuidkust loopt de snelweg GC-1, die in 87,5 kilometer van Las Palmas via de luchthaven, Maspalomas en Arguineguín naar Puerto de Mogán in het zuidwesten voert. Op dat traject schiet het op. De bergwegen naar het binnenland zijn smal en bochtig en kosten per kilometer veel meer tijd, ook als de afstand op de kaart klein lijkt.

Vanaf Puerto de las Nieves bij Agaete in het noordwesten vaart Fred Olsen Express in ongeveer tachtig minuten naar Santa Cruz de Tenerife, en vanuit de haven van Las Palmas duurt de overtocht naar Fuerteventura ongeveer twee uur. Een tweede eiland bezoeken kan dus zonder extra vlucht. Welke eilanden Spanje verder heeft, staat in het overzicht van de Spaanse eilanden, en hun ligging ten opzichte van het vasteland laat de kaart van Spanje zien.

Las Palmas, de negende stad van Spanje

Las Palmas de Gran Canaria telde in 2025 381.868 inwoners en is daarmee de grootste stad van de Canarische Eilanden en de negende van Spanje. Ze deelt de hoofdstedelijke functie van de autonome regio met Santa Cruz de Tenerife. De haven Puerto de La Luz geldt als een van de belangrijkste economische motoren van het eiland; de stad leeft dus niet van het toerisme alleen.

De stad begon als veroveringskamp. Op 24 juni 1478 landde een Castiliaanse expeditie onder Juan Rejón bij Las Isletas en sloeg haar kamp op bij de barranco Guiniguada, op een plek met veel palmen; daaraan dankt de stad haar naam. Uit dat kamp groeide de wijk Vegueta, sinds 1973 een beschermd stadsgezicht, met de kathedraal van Santa Ana als middelpunt.

Aan de andere kant van de landengte ligt Playa de las Canteras, een stadsstrand van ongeveer drie kilometer. Voor de kust loopt La Barra, een kalkrif van meer dan honderdduizend jaar oud dat over meer dan de helft van het strand evenwijdig aan de kust ligt. Het rif werkt als een natuurlijke golfbreker, waardoor het water over een groot deel van het strand rustig blijft; het zuidelijke stuk, La Cícer, ligt open en is daardoor juist bij surfers in gebruik. Hoe de stad zich verhoudt tot andere Spaanse steden, staat in het overzicht van steden in Spanje, en de stad zelf komt uitgebreider aan bod op de pagina over Las Palmas de Gran Canaria.

De zuidkust: duinen, hotels en bijna dertien miljoen overnachtingen

Het toerisme van Gran Canaria zit vrijwel volledig in twee gemeenten aan de zuidkant. San Bartolomé de Tirajana is met 333 vierkante kilometer de grootste gemeente van het eiland, en het Spaanse statistiekbureau INE registreerde er in 2024 12.757.499 hotelovernachtingen: na Barcelona en Madrid het hoogste aantal van het land. In die gemeente liggen San Agustín, Playa del Inglés, Maspalomas en Las Meloneras. Westelijk daarvan heeft de gemeente Mogán de kernen Arguineguín, Puerto Rico, Amadores en Puerto de Mogán.

De duinen van Maspalomas zijn het bekendste deel van die kust en hebben de status van reserva natural especial, een beschermd natuurreservaat van 403,9 hectare. Behalve het duinveld hoort daar de lagune La Charca bij, die van belang is als broedplaats voor vogels. Oostelijk van de duinen begint het strand van Playa del Inglés, ongeveer drie kilometer lang en gemiddeld tachtig meter breed. De badplaats erachter is jong: tot in de jaren vijftig lag hier akkerland met gerst en tarwe en later met tomaten, en de bouw begon in 1962.

Verder naar het westen is Puerto Rico van de grond af als vakantieplaats ontworpen. De kern werd in 1972 ingehuldigd, het strand van 284 meter is kunstmatig aangelegd en de appartementen staan in terrassen tegen de hellingen van het ravijn. De jachthaven heeft 526 ligplaatsen. Het eindpunt van de snelweg is Puerto de Mogán, gebouwd rond een jachthaven met waterwegen tussen de lage huizen door; daaraan dankt de plaats de bijnaam pequeña Venecia, klein Venetië.

De vier plaatsen liggen binnen een halfuur rijden van elkaar en verschillen vooral in opzet en schaal. Een selectie van stranden elders in het land staat in het overzicht van Spaanse stranden.

Roque Nublo, Tejeda en de wegen door het bergland

Vanuit grote delen van het eiland is de Roque Nublo te zien, een rotspijler die boven de bergkam uitsteekt. Hij is overgebleven van het oude vulkanische middenstuk van het eiland: de zachtere lagen eromheen zijn door erosie weggesleten en de harde kern bleef staan. De rots en het gebied eromheen vormen een natuurmonument van 451,8 hectare in de gemeente Tejeda, binnen het grotere Parque Rural del Nublo. De gemarkeerde route erheen is wandelpad S-70, dat begint bij de Degollada de La Goleta. Vanaf Cruz de los Llanos is de voet van de rots in ongeveer vijftig minuten lopen te bereiken. Meer over de rots en die wandeling staat op de pagina over de Roque Nublo.

De wegen erheen gaan door Tejeda, een dorp in een brede dalkom die vaak de caldera van Tejeda wordt genoemd. Een tweede komvormig dal, de Caldera de Tirajana, ligt aan de zuidkant. Daarin ligt Tunte op 850 meter, de hoofdplaats van San Bartolomé de Tirajana. Dezelfde gemeente bestuurt dus zowel de duinen aan zee als het hoogste punt van het eiland, en wie van Tunte naar Maspalomas rijdt, legt dat hele hoogteverschil in één rit af.

In het noordwesten ligt het Parque Natural de Tamadaba, 7.538,6 hectare verdeeld over de gemeenten Agaete, Artenara en La Aldea de San Nicolás. Daar staat een van de best bewaarde natuurlijke dennenbossen van het eiland, van de Canarische den. Dat bos vangt water uit de wolkenlaag op, wat voor de watervoorziening van het eiland van belang is. In de bomen nestelen vogelsoorten die alleen op de Canarische Eilanden voorkomen.

Risco Caído en de grotten van de oude Canariërs

Op 7 juli 2019 zette het werelderfgoedcomité van UNESCO, dat jaar bijeen in Baku, het bergland van Gran Canaria op de werelderfgoedlijst onder de naam Risco Caído en de heilige bergen van Gran Canaria. Het gaat om een gebied in de gemeenten Artenara, Tejeda, Gáldar en Agaete. De aanleiding is niet het landschap op zichzelf, maar wat de oorspronkelijke bewoners erin hebben achtergelaten: zo'n 1.500 grotten en ongeveer duizend in de rots gekerfde driehoeken, naast heiligdommen, graanschuren en begraafplaatsen.

Die bewoners kwamen rond het begin van onze jaartelling vanuit Noord-Afrika naar het eiland en ontwikkelden daar in isolement een eigen cultuur, die standhield tot de Castiliaanse verovering aan het eind van de vijftiende eeuw. Ze hakten woningen uit in het zachte vulkanische gesteente en gebruikten andere holtes als graanschuur of als heiligdom. Risco Caído zelf is een groep van 21 grotten, hoog in een steile rotswand op ruim 1.200 meter in de gemeente Artenara.

Eén van die grotten, aangeduid als C6, heeft een koepelvormig dak met een opening erin. Daardoor valt er licht naar binnen dat over de gravures op de wand trekt: rond de zomerzonnewende is dat zonlicht, rond de winterzonnewende maanlicht. Het eilandbestuur beschrijft de grot daarom als een kalender die op zon en maan werkt, en als een almogarén, een heiligdom. Het Spaanse ministerie van Cultuur telt in de koepel 37 driehoeken, gaten en nissen, en beschrijft het lichtspel als iets dat zich 180 dagen per jaar voordoet. De driehoeken worden in verband gebracht met vruchtbaarheid.

De verovering nam bijna vijf jaar in beslag, van de landing in 1478 tot de overgave bij Ansite op 29 april 1483. Hoe de bewoners daarvoor leefden, is het duidelijkst te zien in Gáldar. Daar ligt de Cueva Pintada, een grot met geometrische wandschilderingen, met de opgegraven resten van het omringende dorp eromheen. Het Cabildo van Gran Canaria houdt de plek open als museum en archeologisch park.

Guayadeque, een kloof met grotten in de wand

Wie zulke grotten wil zien, hoeft niet het hoge bergland in. Het Barranco de Guayadeque, een kloof tussen de gemeenten Agüimes en Ingenio aan de oostkant van het eiland, zit vol met ruimten die in de rotswand zijn uitgehakt. Er is zo veel uit die kloof gekomen dat de archeologische vondsten in El Museo Canario in Las Palmas zijn ondergebracht. De kloof zelf is een natuurmonument van 725,5 hectare.

Teror, Gáldar en de groene noordkant

De noordkant van het eiland is groener en dichter bewoond dan de zuidkust, en het toerisme speelt er een kleinere rol. Teror ligt op 543 meter hoogte, ruim twintig kilometer van de hoofdstad, en telt ongeveer 13.200 inwoners. Het dorp is het religieuze middelpunt van Gran Canaria: in de basiliek aan de Calle Real de la Plaza, voltooid in 1810, staat het beeld van Nuestra Señora del Pino, patrones van het bisdom van de Canarische Eilanden. Op 8 september komen tienduizenden pelgrims naar Teror voor haar feestdag.

Verder naar het westen langs dezelfde kust ligt Gáldar, met de Cueva Pintada en de opgegraven inheemse nederzetting eromheen. In het uiterste noordwesten ligt Agaete met de haven Puerto de las Nieves, waar de veerboot naar Tenerife vertrekt. Achter het dorp loopt het Valle de Agaete het binnenland in, een dal met dichte begroeiing dat tot aan het natuurpark Tamadaba reikt. Vanaf Agaete volgt de kustweg naar La Aldea de San Nicolás een reeks kliffen, met het water aan de ene en de steilwand aan de andere kant.

Gran Canaria naast Tenerife, Lanzarote en Fuerteventura

Wie tussen de Canarische eilanden kiest, vergelijkt meestal drukte, hoogte en landschap. Gran Canaria is in inwonertal het tweede eiland van de archipel en heeft de drukste luchthaven, al verwerkt Tenerife over zijn twee luchthavens samen meer passagiers. De bevolkingscijfers hieronder komen van het Canarische statistiekbureau ISTAC en gelden voor 31 december 2024; de passagiersaantallen komen van luchthavenbeheerder Aena.

Tegenover de Balearen staat vooral het verschil in de winter. Het AEMET-station bij de luchthaven van Gran Canaria kwam over 1981 tot 2010 in januari uit op een gemiddelde maximumtemperatuur van 20,8 °C; het station bij de luchthaven van Palma de Mallorca kwam over dezelfde periode uit op 15,2 °C. In juli is de verhouding omgekeerd: Palma noteerde 31,2 °C tegen 26,9 °C bij de luchthaven van Gran Canaria.

Binnen de archipel scheelt het vooral in schaal: La Gomera telde eind 2024 22.436 inwoners, tegenover bijna 864.000 op Gran Canaria. Wie een eiland zonder aaneengesloten badplaatsen zoekt, komt daarom eerder uit bij een dal als Valle Gran Rey aan de westkust van La Gomera. Wie liever op het vasteland blijft, vindt de kuststreken daar in het overzicht van de Spaanse kusten.

Plaatsen en bezienswaardigheden

• Las Palmas de Gran Canaria · De hoofdstad van Gran Canaria heeft een oude kern, een grote haven en een stadsstrand van ongeveer drie kilometer.
• Maspalomas · Duinreserve op de zuidpunt van Gran Canaria, met een lagune, een vuurtoren uit 1890 en hotelwijken er direct tegenaan.
• Playa del Inglés · Toeristenwijk op een terras ten noordoosten van de duinen van Maspalomas, met een breed strand en een buslijn vanaf de luchthaven.
• Puerto Rico · Resort in de gemeente Mogán op Gran Canaria, aangelegd in de jaren zestig rond een klein kunstmatig strand en een jachthaven.
• Puerto de Mogán · Vissers- en jachthaven in het zuidwesten van Gran Canaria, met een eigen strand, kanaaltjes en een jachthaven met Blauwe Vlag.
• Agaete · Vissershaven in het noordwesten van Gran Canaria, met ferry naar Tenerife en een dal waar koffie groeit.
• Roque Nublo · Een 80 meter hoge rots in het binnenland van Gran Canaria, met verplichte reservering en een wandeling van ongeveer vijftig minuten.

Veelgestelde vragen