Francisco Franco

Volledige naam

Francisco Franco Bahamonde

Geboren

4 december 1892, Ferrol (Galicië)

Overleden

20 november 1975, Madrid

Staatshoofd

oktober 1936 tot 20 november 1975

Titels

Generalísimo, Jefe del Estado, Caudillo

Graf

Mingorrubio (El Pardo, Madrid), sinds 24 oktober 2019

Onderdeel van

Spaanse geschiedenis

Een officier uit Ferrol die carrière maakte in Marokko

Francisco Franco Bahamonde werd op 4 december 1892 geboren in Ferrol, de marinestad in Galicië waar zijn familie al generaties aan de vloot verbonden was. Zelf kwam hij bij de landmacht terecht: in 1907 ging hij naar de infanterieacademie in Toledo, die hij in 1910 als tweede luitenant verliet. Zijn dictatuur is de periode uit de geschiedenis van Spanje die het dichtst bij het heden ligt: wie in 1975 twintig jaar oud was, heeft het regime zelf meegemaakt.

Zijn loopbaan werd gemaakt in Marokko. Spanje voerde in het noorden van zijn protectoraat een koloniale oorlog, en voor officieren was dat de snelste weg naar bevordering. Franco klom er ongewoon hard: in 1916 raakte hij bij El Biutz zwaargewond, in 1917 werd hij majoor, in 1920 tweede man van het pas opgerichte Spaanse Vreemdelingenlegioen en in 1923 commandant daarvan. Op 3 februari 1926 werd hij op 33-jarige leeftijd brigadegeneraal, in die jaren bekend als de jongste generaal van Europa.

Terug in Spanje kreeg hij in 1928 de leiding over de nieuwe algemene militaire academie in Zaragoza. De Tweede Republiek sloot die school in 1931 en Franco raakte zijn functie kwijt. In oktober 1934 voerde hij het bevel over de onderdrukking van de mijnwerkersopstand in Asturië, waarbij naar schatting duizend tot tweeduizend mensen omkwamen; het leger zette er onder meer koloniale troepen uit Marokko en het Legioen in. In mei 1935 werd hij chef van de generale staf. Na de verkiezingswinst van het Volksfront (Frente Popular) in februari 1936 stuurde de regering hem als militair commandant naar de Canarische Eilanden, een post die in Madrid als verbanning gold.

Juli 1936: van opstandige generaal tot staatshoofd in Burgos

De staatsgreep van 17 en 18 juli 1936 slaagde maar half. In Madrid en Barcelona sloegen regeringsgetrouwe eenheden de opstand neer, in het noorden hield die onder generaal Emilio Mola wel stand, en wat als een snelle machtsovername was bedoeld werd een oorlog van bijna drie jaar. Het verloop daarvan staat op de pagina over de Spaanse Burgeroorlog; hier gaat het om wat die oorlog voor Franco zelf betekende.

Hij voerde het bevel over het Afrikaleger, de best getrainde eenheden waarover Spanje beschikte. Die stonden aan de verkeerde kant van de Straat van Gibraltar, en de vloot was grotendeels de Republiek trouw gebleven. Duits en Italiaans luchttransport loste dat op en bracht de Afrikaanse troepen naar Andalusië; tot halverwege augustus 1936 ging het om ongeveer 15.000 militairen. Toen generaal José Sanjurjo, de beoogde leider van de opstand, in juli bij een vliegtuigongeluk omkwam, viel bovendien de belangrijkste concurrent weg.

In oktober 1936 werd Franco in Burgos uitgeroepen tot staatshoofd, met de rang van Generalísimo en de titel Caudillo, leider. Op 19 april 1937 voegde hij per decreet de falangisten en de carlisten samen tot één staatspartij. Het samengaan bleef gespannen, maar hij had er binnen zijn eigen kamp geen politieke concurrent meer door.

De oorlog eindigde op 1 april 1939, nadat Barcelona in januari was gevallen en Madrid zich in maart had overgegeven. Daarmee was Franco staatshoofd over heel Spanje, in een positie die hij niet aan verkiezingen maar aan de uitkomst van een oorlog te danken had. Hoe hij die positie vastlegde, staat in de wetten die hij daarna liet afkondigen.

Zeven fundamentele wetten in plaats van een grondwet

Spanje kreeg onder Franco geen grondwet maar zeven fundamentele wetten, afgekondigd tussen 1938 en 1966. Het Arbeidshandvest van 1938 erkende het recht op werk en bestempelde staken tegelijk als landverraad. De wet op de Cortes uit 1942 gaf Spanje een parlement dat alleen mocht adviseren: wetgeven of een veto uitspreken kon het niet, en Franco behield het recht om bij decreet te regeren. De wet op de opvolging van 1947, bij referendum met ruim negentig procent van de stemmen aangenomen, verklaarde Spanje tot katholiek koninkrijk met Franco als regent voor het leven en met de bevoegdheid zijn eigen opvolger aan te wijzen.

Politieke partijen waren er niet. In plaats daarvan was er de Nationale Beweging (Movimiento Nacional), het enige toegestane politieke verband, waarin monarchisten, falangisten, katholieken, militairen en ondernemers bij elkaar werden gehouden. De katholieke kerk kreeg haar officiële positie en haar greep op het onderwijs terug; het leger zorgde voor de binnenlandse veiligheid. In officiële stukken heette Franco Caudillo bij de gratie Gods.

Isolement, Amerikaanse bases en de groei van de jaren zestig

De eerste jaren na de oorlog waren de zwaarste. Het regime koos in 1939 voor autarkie, economische zelfvoorziening met zo min mogelijk invoer, en combineerde dat met vaste prijzen en rantsoenbonnen. Het resultaat was schaarste, hongerlonen en een inflatie die steil opliep. Spanje bleef buiten het Marshallplan, en begin jaren vijftig lag het inkomen per hoofd van de bevolking op nog geen veertig procent van het West-Europese gemiddelde.

In de Tweede Wereldoorlog hield Franco Spanje formeel buiten de strijd, eerst als neutrale en vanaf 1940 als niet-oorlogvoerende staat. Die formule liet ruimte voor steun aan Berlijn en Rome: Duitse onderzeeërs en vliegtuigen mochten van Spaanse voorzieningen gebruikmaken, Spanje bezette in 1940 de internationale zone van Tanger, en na de Duitse inval in de Sovjet-Unie vertrok de Blauwe Divisie naar het oostfront, een eenheid die een maximale sterkte van 18.000 man bereikte. Op 23 oktober 1940 ontmoette Franco Hitler in Hendaye aan de Frans-Spaanse grens, zonder dat Spanje aan de oorlog ging deelnemen.

Na 1945 volgde de rekening. De Algemene Vergadering van de Verenigde Naties nam op 12 december 1946 resolutie 39(I) aan, waarin het regime werd omschreven als een fascistisch regime naar het model van en mede tot stand gekomen door hulp van nazi-Duitsland en fascistisch Italië. De lidstaten werd aangeraden hun ambassadeurs uit Madrid terug te roepen en Spanje te weren uit internationale organisaties van de VN. Dat isolement duurde bijna vier jaar: op 4 november 1950 trok de Algemene Vergadering beide aanbevelingen in, in september van dat jaar had president Truman al een wet getekend die 62,5 miljoen dollar steun aan Spanje vrijmaakte, en in 1951 werden de volledige diplomatieke betrekkingen hersteld.

Aan het binnenlandse bestuur veranderde intussen weinig. De erkenning kwam voort uit de Koude Oorlog, waarin een anticommunistisch Spanje met een gunstige ligging bruikbaar werd. In 1953 sloot het land een concordaat met het Vaticaan en het Pact van Madrid met de Verenigde Staten, dat Amerikaanse bases op Spaans grondgebied toestond voor telkens verlengbare perioden van tien jaar. In het eerste decennium daarna ontving Spanje ongeveer anderhalf miljard dollar aan steun. In 1955 werd het land lid van de Verenigde Naties; toetreding tot de NAVO en de Europese Gemeenschap bleef tijdens Franco's leven geblokkeerd.

Vanaf 1959 veranderde de economie wel ingrijpend. Het stabilisatieplan van 30 juni 1959 maakte een einde aan de autarkie: de vraag werd afgeremd, de buitenlandse handel vrijgemaakt en investeringen aangemoedigd. De eerste uitwerking was een recessie waarin ongeveer 500.000 werknemers naar het buitenland vertrokken, maar aan het eind van datzelfde jaar had Spanje voor het eerst een overschot aan deviezen.

Drie geldstromen uit het buitenland droegen de groei die daarop volgde. De eerste was het toerisme: eind jaren zestig kwamen er jaarlijks meer dan twintig miljoen bezoekers, goed voor minstens negen procent van het bruto nationaal product. De tweede kwam van ongeveer een miljoen Spanjaarden die in het buitenland werkten; hun overmakingen dekten tussen 1962 en 1971 bijna 18 procent van het handelstekort. De derde was buitenlandse investering, tussen 1960 en 1974 goed voor 7,6 miljard dollar, waarvan ruim veertig procent uit de Verenigde Staten kwam. Het ministerie van Informatie en Toerisme, opgericht in 1951, deed in die jaren twee dingen tegelijk: het censureerde pers, film en radio, en het promootte Spanje als vakantieland.

De repressie: executies, kampen en ballingschap

De repressie begon in juli 1936 en hield niet op toen de oorlog voorbij was. Militaire rechtbanken spraken nog jaren doodvonnissen uit tegen mensen die aan Republikeinse zijde hadden gestaan. In november 1940 zaten naar schatting 280.000 mensen vast, en in de loop van die jaren kwamen ongeveer 367.000 mensen in een gevangenenkamp terecht.

Dwangarbeid hoorde bij dat systeem. Gevangenen konden hun straf bekorten door te werken, en met die strafdetachementen werden wegen, spoorlijnen, stuwdammen en gebouwen aangelegd. Het bekendste bouwwerk dat zo tot stand kwam, komt verderop op deze pagina aan de orde.

Anderen ontkwamen door te vluchten. Ongeveer een half miljoen mensen verlieten Spanje na de nederlaag van de Republiek; de Spaanse wet op de democratische herinnering uit 2022 noemt dat aantal in haar preambule. Voor wie in Frankrijk terechtkwam, werd de Duitse inval van 1940 noodlottig. Het Vichy-bestuur droeg Spaanse republikeinen over aan de Duitse politie, en in 1940 en 1941 belandden er meer dan zevenduizend in het concentratiekamp Mauthausen, waar zij later een van de verzetsnetwerken in het kamp vormden.

Waarom de schattingen zo uiteenlopen

Er bestaat geen dodental waar alle historici achter staan, en dat heeft praktische oorzaken. De registratie was onvolledig, veel executies werden niet als zodanig vastgelegd, en onderzoekers tellen verschillende dingen: alleen standrechtelijke executies, of ook sterfgevallen in gevangenissen en kampen, of ook de gevechtsslachtoffers en de doden door bombardementen. Een landenstudie van de Amerikaanse Library of Congress noemt ongeveer 600.000 doden door al die oorzaken samen de meest consistente schatting voor de hele burgeroorlog.

Voor het geweld aan de kant van Franco tijdens en na de oorlog komt Hugh Thomas uit op ongeveer 75.000 doden, Julián Casanova op ongeveer 100.000 en Josep Fontana en Julius Ruiz op ongeveer 150.000. Wat niet omstreden is, is dat een groot deel van de slachtoffers nooit is teruggevonden. Sinds de wet van 2022 ligt de verantwoordelijkheid voor het zoeken naar hen bij de staat, die ook een landelijke kaart van vermiste personen moet bijhouden en openbaar maken.

Het terugdringen van Catalaans, Baskisch en Galicisch

Het regime erkende één Spaanse natie met één taal. Catalaans, Baskisch en Galicisch verdwenen uit het onderwijs en uit het bestuur, en publiceren in die talen was lange tijd zeer beperkt mogelijk. De wet van 2022 benoemt die politiek uitdrukkelijk en rekent ook het Aragonees, het Occitaans en het Asturisch tot de getroffen talen en culturen. Hun officiële status kregen de grootste regionale talen pas terug na de Spaanse transitie. De talen en tradities die het regime wilde terugdringen, zijn sindsdien weer een zichtbaar deel van de Spaanse cultuur.

De opvolging van 1969 en de laatste jaren van het regime

Franco mocht sinds de wet op de opvolging van 1947 zijn eigen opvolger aanwijzen, maar hij wachtte daar lang mee. Pas op 22 juli 1969 koos hij Juan Carlos de Borbón, kleinzoon van Alfonso XIII, de koning die in 1931 het land had verlaten. De keuze ging voorbij aan de vader van Juan Carlos, die in ballingschap leefde.

Het dagelijks bestuur kwam steeds meer te liggen bij admiraal Luis Carrero Blanco, die in 1973 regeringsleider werd. Op 20 december 1973 brachten leden van de Baskische organisatie ETA in Madrid een bom tot ontploffing onder de straat waar zijn auto langsreed. Carrero Blanco kwam om, en het regime belandde in een diepe bestuurscrisis: de man die de overgang na Franco in de oude vorm had moeten leiden, was weg.

De laatste twee jaren verliepen onrustig. De oliecrisis van 1973 maakte een einde aan de snelle groei, het aantal stakingen en demonstraties nam toe, en de regering reageerde met noodtoestanden en processen. Op 27 september 1975 werden vijf ter dood veroordeelden geëxecuteerd, leden van ETA en van de linkse groep FRAP; die executies leidden tot scherpe internationale kritiek.

Franco stierf op 20 november 1975 in Madrid, 82 jaar oud. Twee dagen later werd Juan Carlos tot koning uitgeroepen. Wat daarna gebeurde volgde niet het draaiboek van het regime: op 29 december 1978 trad een democratische grondwet in werking, nog geen drie jaar na zijn dood.

Cuelgamuros: het monument dat Franco voor zijn overwinning liet bouwen

In het dal van Cuelgamuros in de Sierra de Guadarrama, in de gemeente San Lorenzo de El Escorial ten noordwesten van Madrid, staat het grootste bouwwerk dat het regime heeft nagelaten: een basiliek die in de rots is uitgehakt, met daarboven een stenen kruis. Dezelfde gemeente herbergt het klooster-paleis dat Filips II in de Spaanse Gouden Eeuw liet bouwen. Franco gaf opdracht tot het monument om zijn overwinning in de burgeroorlog te herdenken. De bouw duurde ongeveer negentien jaar; op 1 april 1959, bij de twintigste verjaardag van die overwinning, opende hij het complex zelf.

Aan de bouw werkten strafdetachementen, eenheden van gevangenen die hun straf konden bekorten door dwangarbeid. Onderzoek van historicus Luis Antonio Ruiz Casero beschrijft er drie, San Román, Banús en Molán, die het werk tussen 1943 en 1950 zeven jaar lang gaande hielden en vooral uit politieke gevangenen en krijgsgevangenen bestonden. De officiële site van het complex, dat door de Spaanse staat wordt beheerd, noemt het gebruik van gevangenenarbeid inmiddels zonder omhaal.

Vanaf 1959 werden er meer dan 33.000 doden uit de burgeroorlog bijgezet. Een deel van hen kwam uit massagraven en werd overgebracht zonder dat de nabestaanden ervan wisten of er toestemming voor hadden gegeven. Daar komt de aanhoudende strijd over de plek uit voort: het monument was bedoeld als gedenkteken voor de winnaars, en er liggen ook verliezers in. Ook José Antonio Primo de Rivera, de oprichter van de Falange, kreeg er een graf.

De opgraving van 24 oktober 2019

Franco werd drie dagen na zijn dood in de basiliek begraven. De wet van 2007 bepaalde dat in het complex alleen slachtoffers van de burgeroorlog mochten liggen en dat politieke bijeenkomsten er verboden waren; Franco stierf in 1975 en viel daar niet onder. Op 24 oktober 2019 werd zijn graf geopend en zijn stoffelijk overschot overgebracht naar de begraafplaats van Mingorrubio in El Pardo, ten noorden van Madrid. De wet van 2022 noemt die dag in haar preambule als een moment van historische betekenis.

Wat de herinneringswetten van 2007 en 2022 veranderden

Na 1975 koos Spanje voor een overgang waarin het verleden niet werd vervolgd. De amnestiewet van 15 oktober 1977 liet politieke gevangenen vrij en amnestieerde opstand, opruiing en meningsuiting via pers of andere media. Dezelfde wet verleende amnestie aan gezagsdragers, ambtenaren en ordediensten voor wat zij bij het opsporen en vervolgen van die feiten hadden gedaan. In Spanje heet die stilzwijgende afspraak het pacto del olvido, het pact van het vergeten.

Pas in 2007 kwam er een wet die het verleden benoemde. De wet op de historische herinnering, Ley 52/2007, verklaarde de vonnissen van de politieke rechtbanken van het regime onrechtmatig, verplichtte overheden om schilden, insignes en plaquettes te verwijderen die de opstand, de oorlog of de repressie verheerlijken, en regelde hoe massagraven mochten worden geopend en in kaart gebracht. Voor particuliere gedenktekens en voor objecten met artistieke of architectonische waarde golden uitzonderingen, en dat is een van de redenen dat niet alle symbolen zijn verdwenen.

De wet op de democratische herinnering, Ley 20/2022, ging verder. Ze veroordeelt in de wettekst zelf de staatsgreep van 18 juli 1936 en de dictatuur die erop volgde, en verklaart het daaruit voortgekomen regime onrechtmatig. Alle veroordelingen en sancties om politieke, ideologische of geloofsredenen tussen 18 juli 1936 en de inwerkingtreding van de grondwet op 29 december 1978 zijn nietig verklaard. De wet rekent ook mensen die om hun seksuele geaardheid werden vervolgd en kinderen die zonder toestemming van hun ouders werden weggehaald tot de slachtoffers.

Wat je daarvan als bezoeker merkt, verschilt per gemeente. Straatnamen zijn op veel plaatsen veranderd en gevelplaten verwijderd, bij Cuelgamuros werkt de overheid aan een presentatie waarin het complex wordt uitgelegd in plaats van geëerd, en elders staat nog wat er stond. De uitvoering van de wet van 2022 loopt nog, gemeente voor gemeente en provincie voor provincie.

Veelgestelde vragen