Riojawijn: wat het etiket zegt over herkomst en rijping

Soort

Rode, witte, rosé en mousserende wijn met een beschermde oorsprongsbenaming

Categorie

Spaanse dranken

Gebied

144 gemeenten in La Rioja, Álava en Navarra, plus de enclave El Ternero bij Miranda de Ebro

Wijngaard

66.639 hectare ingeschreven, verdeeld over 114.188 percelen

Hoofddruif

Tempranillo, 79,6 procent van het areaal

Rijpingstermen

Crianza, reserva en gran reserva

Status

Denominación de Origen Calificada sinds 3 april 1991, de eerste van Spanje

Verkoop in 2024

240 miljoen liter, waarvan 41 procent naar het buitenland

Een oorsprongsbenaming met tempranillo als hoofddruif

Rioja is de naam van een wijngebied in Noord-Spanje en van de beschermde oorsprongsbenaming die daarbij hoort, niet van een druif. Het gebied ligt aan beide oevers van de Ebro. Het productdossier van de benaming legt vast welke druiven er mogen groeien, hoeveel kilo per hectare er geoogst mag worden en hoe lang een wijn moet rijpen voordat een term als crianza op het etiket mag staan. Onder de Spaanse dranken is het een grote post: volgens het dossier gaat bijna 40 procent van de in Spanje gebottelde stille wijn onder deze naam over de toonbank.

Het dossier laat veertien druivenrassen toe, vijf rode en negen witte, maar in de praktijk draait het om één ras. Tempranillo stond begin 2025 op 53.030 hectare: bijna vier vijfde van het hele areaal en 87,7 procent van de rode wijngaard. Garnacha volgt met 6,6 procent van het areaal, graciano met 2,3 procent en mazuelo met 1,7 procent, terwijl maturana tinta onder een half procent blijft. Bij de witte rassen is alleen viura van omvang, met 6,1 procent van het totaal.

De benaming dekt rode, witte en rosé wijn, en sinds 2018 ook mousserende kwaliteitswijn. Een versterkte of gearomatiseerde rioja bestaat niet: dat zijn in de Europese wijnregels aparte categorieën, waaronder de versterkte wijnen uit Jerez en de gearomatiseerde vermut vallen.

Het wijngebied loopt door tot in Baskenland en Navarra

De autonome regio La Rioja en het wijngebied Rioja vallen niet samen. Het productdossier noemt 144 gemeenten bij naam: 118 in La Rioja, achttien in de Baskische provincie Álava en acht in Navarra, plus de enclave El Ternero bij Miranda de Ebro in de provincie Burgos. Een wijn uit de zone Rioja Alavesa komt dus uit Baskenland en niet uit de regio La Rioja.

Van de 66.639 hectare ingeschreven wijngaard die het Consejo Regulador op 2 februari 2025 telde, lag 46.029 hectare in La Rioja, 13.387 hectare in Álava en 7.223 hectare in Navarra. De beplante strook is ongeveer honderd kilometer lang, van Haro in het westen tot Alfaro in het oosten.

Drie zones tussen Haro en Alfaro

Binnen het gebied onderscheidt het dossier drie zones. Rioja Alta en Rioja Alavesa liggen in het westen en het noorden, waar de Atlantische invloed doorwerkt en de bodems vooral uit klei met kalk of klei met ijzer bestaan. Rioja Oriental ligt stroomafwaarts, is droger en warmer door de mediterrane invloed, en heeft overwegend alluviale en ijzerhoudende kleibodems. Die oostelijke zone heette eerder Rioja Baja; het huidige dossier gebruikt alleen de naam Rioja Oriental.

Het verschil tussen west en oost staat ook in de regels zelf. Wil een wijn de naam van een zone op het etiket zetten, dan moet een rode wijn uit Rioja Alta of Rioja Alavesa minstens 11,5 procent alcohol halen en een rode wijn uit Rioja Oriental minstens 12 procent. Voor witte wijn ligt de drempel een half procent lager dan voor rode wijn en voor rosé een heel procent lager, en in Rioja Oriental komt er overal een half procent bij. De druiven moeten dan volledig uit die zone komen.

In het dal valt weinig neerslag. Het productdossier houdt het op iets meer dan 400 liter per vierkante meter per jaar. Het meetstation van AEMET op de luchthaven van Logroño komt over de periode 1981 tot 2010 op 405 millimeter per jaar, bij een jaargemiddelde temperatuur van 13,9 °C. Dat is één meetstation en geldt niet voor het hele gebied, waar de wijngaarden tot ongeveer 700 meter oplopen.

Bron: Consejo Regulador DOCa Rioja, productiezones

Crianza, reserva en gran reserva in maanden

De bekendste woorden op een rioja-etiket zeggen hoe lang de wijn heeft gerijpt, en ze zijn in maanden vastgelegd. Een rode crianza moet minstens twee volle jaren rijpen in een daarvoor ingeschreven kelder, waarvan minstens twaalf maanden aaneengesloten op een eikenhouten vat van ongeveer 225 liter, gevolgd door rijping op fles. Een rode reserva komt op minstens 36 maanden in totaal, met minstens twaalf maanden op vat en daarna minstens zes maanden op fles. Voor een rode gran reserva is het minimum 60 maanden, met minstens 24 maanden op vat en minstens 24 maanden op fles.

Voor witte en rosé wijn gelden kortere termijnen: achttien maanden voor crianza, 24 maanden voor reserva en 48 maanden voor gran reserva, met in alle drie de gevallen minstens zes maanden op vat. Een wijn die geen van deze drie termen haalt, heet in het dossier een genérico. Voor zulke wijnen is elke verwijzing naar vat of hout in de etikettering en de reclame verboden, dus een woord als barrica mag er niet op staan.

Iets meer dan de helft van de verkochte riojawijn draagt een van de drie termen. Van de 2,4 miljoen hectoliter die het Consejo Regulador in 2024 registreerde, ging 43,2 procent weg zonder rijpingsterm, 36,5 procent als crianza, 17,8 procent als reserva en 2,5 procent als gran reserva. Op de buitenlandse markt weegt reserva zwaarder dan op de Spaanse: 27,6 procent van de uitgevoerde hoeveelheid, tegenover 10,8 procent van wat in Spanje werd verkocht.

Bron: Productdossier van de beschermde oorsprongsbenaming Rioja

Zone, gemeente of één wijngaard op het etiket

Naast de rijpingstermen bestaat een tweede reeks aanduidingen, en die zegt iets anders: niet hoe lang de wijn heeft gelegen, maar waar de druiven vandaan komen. Sinds de dossierwijzigingen van 2017 en 2018 kan een fles behalve de naam Rioja ook de naam van een zone, van een gemeente of van een afzonderlijke wijngaard dragen. De twee reeksen staan los van elkaar. Een wijn van één gemeente kan zonder rijpingsterm in de handel komen, en een gran reserva mag van druiven uit het hele gebied zijn gemaakt.

Voor een vino de pueblo moeten de druiven uit de genoemde gemeente komen, met hoogstens 15 procent uit ingeschreven wijngaarden in een aangrenzende gemeente, en moeten het maken, het rijpen en het bottelen in diezelfde gemeente gebeuren. Het etiket draagt dan de vermeldingen “Vino de” en “Viñedo en” met de gemeentenaam erachter. Alle 144 gemeenten van de benaming komen ervoor in aanmerking.

De aanduiding viñedo singular gaat verder. De wijngaard moet minstens 35 jaar oud zijn, de oogst moet met de hand gebeuren en de opbrengst is beperkt tot 5.000 kilo rode druiven per hectare, waar de gewone regels 6.500 kilo toestaan. De maker moet tien jaar aaneengesloten als enige over de opbrengst van die wijngaard beschikken. De wijn gaat twee keer langs een keuringscommissie en moet de tweede keer het oordeel excelente krijgen.

Wijngaarden van gemiddeld 0,58 hectare

De 66.639 hectare van de benaming is verdeeld over 114.188 percelen, gemiddeld 0,58 hectare per stuk. Ruim 62 procent van de percelen is kleiner dan een halve hectare en in het hele gebied zijn maar 93 percelen groter dan tien hectare. De aanduiding viñedo singular wijkt daar sterk van af, want die eist dat de wijn van één afgebakende wijngaard komt.

Het dossier regelt ook de wijngaard zelf. Er moeten minstens 2.850 en hoogstens 10.000 stokken per hectare staan, en voor witte druiven ligt de opbrengstgrens op 9.000 kilo per hectare, gelijk aan 63 hectoliter wijn.

Eind 2024 stonden 642 bedrijven als bodega ingeschreven, waarvan 586 ook een registratie als bottelaar hadden. Samen hadden ze 1.296.298 vaten in gebruik, ruim 17.000 minder dan een jaar eerder.

Het genummerde zegel op de achterkant

Of een fles echt onder de benaming valt, is te zien aan het achteretiket en het zegel van het Consejo Regulador. In 1925 kreeg Rioja als eerste Spaanse benaming een herkomstzegel, vanaf 1974 kwamen er aparte zegels voor gerijpte wijn bij, en sinds 2000 zit er een holografische beveiligingsstrook op. Aan zo'n zegel zijn de herkomst, het oogstjaar en de rijpingscategorie te herleiden.

Achter die zegels zit controlewerk. Tijdens de oogst volgen meer dan tweehonderd controleurs de aanvoer van druiven, per ras en per herkomst, en een panel van meer dan 150 onafhankelijke keurders beoordeelt de partijen op analyse en op smaak. Het Consejo Regulador is sinds 7 april 2017 geaccrediteerd als inspectie-instelling en sinds 4 december 2020 als certificerende instelling.

Bottelen moet binnen het gebied zelf gebeuren. Dat die eis is toegestaan, bevestigde het Europese Hof van Justitie op 16 mei 2000. Op 3 april 1991 kreeg Rioja de status Denominación de Origen Calificada, als eerste van Spanje. Samen met Jerez is Rioja de oudste oorsprongsbenaming van het land.

Mousserende rioja naast cava

Sinds 2018 valt ook mousserende kwaliteitswijn onder de benaming. Die krijgt zijn bubbels van een tweede gisting op de fles en moet daarna minstens vijftien maanden op de gist liggen voordat het bezinksel eruit gaat. Voor de vermelding reserva is dat minstens 24 maanden en voor gran añada minstens 36 maanden, met het oogstjaar op het etiket. Een mousserende rosé moet voor minstens een kwart uit rode druiven bestaan.

Dezelfde tweede gisting op de fles zit achter de regels voor cava, waar het dossier negen maanden op de gist als minimum stelt. De regels van Rioja vragen voor de eenvoudigste mousserende wijn dus een langere rijping dan die van cava, en ook de hogere categorieën liggen hoger: 24 tegenover achttien maanden voor reserva, en 36 tegenover dertig maanden voor de categorie erboven. Dat zijn ondergrenzen uit twee verschillende productdossiers en geen uitspraak over wat er in de fles zit.

Veelgestelde vragen