Begroetingen in het Spaans

Altijd bruikbaar

hola, op elk moment en tegen iedereen

Tot de hoofdmaaltijd

buenos días

Na de maaltijd tot het donker

buenas tardes

Na het donker

buenas noches, ook als afscheid

Bij twijfel over het tijdstip

buenas

Onderdeel van

Spaanse taal

Hola of buenos días: welke je kiest en tegen wie

Het Spaans heeft één begroeting die op elk moment past. Hola zegt niet meer dan dat je de ander opmerkt, en je gebruikt het tegen een vriend net zo goed als tegen iemand die je nauwelijks kent. Drie andere begroetingen hangen aan een deel van de dag: buenos días, buenas tardes en buenas noches. Het Instituto Cervantes zet beide groepen op het laagste niveau van zijn leerplan voor het Spaans, omdat je met deze vier vormen in vrijwel elke situatie terechtkunt.

Ze verschillen wel in formaliteit. Twee taalkundigen van de Universiteit van Granada lieten twintig gevorderde cursisten Spaans een lijst begroetingen op formaliteit ordenen; die volgorde staat in de tabel hieronder. Daarbij tekenden ze iets aan dat in de praktijk meer houvast geeft: het gaat ook om de verhouding tussen de sprekers. Hola hoort tussen mensen van gelijke rang, ¿cómo está usted? juist tussen mensen met een verschillende positie, en het dagdeel werkt in allebei die situaties. Aan een balie of bij een eerste contact is buenos días daarom de veiligste opening.

Bron: Las fórmulas de saludo en E/LE, ASELE Actas IV (1994)

De vaste volgorde van een gecombineerde begroeting

Begroetingen worden in het Spaans vaak gestapeld: hola, ¿qué tal? of hola, ¿qué hay?, ¿cómo estás? achter elkaar. De volgorde daarvan ligt vast. Dezelfde Granadese studie beschrijft de reeks als een beweging van algemeen naar persoonlijk: hola vooraan, ¿cómo estás? achteraan, en de twee andere vragen daartussen. Stappen overslaan mag, de volgorde omdraaien niet.

Om dezelfde reden gaan hola en ¿cómo está usted? niet samen in één groet: de eerste veronderstelt gelijken en de tweede een verschil in positie. Buenos días, ¿cómo está usted? is wel een gewone opening, want het dagdeel spreekt zich over dat verschil niet uit.

Wanneer buenos días overgaat in buenas tardes

In Spanje hangt die overgang niet aan de klok maar aan de hoofdmaaltijd. De Nueva gramática de la lengua española, geciteerd in het taaltijdschrift Archiletras, legt de grens rond 14.00 uur en verbindt hem met het moment waarop iemand gegeten heeft. In grote delen van Latijns-Amerika ligt de grens op 12.00 uur, en loopt buenas tardes daarna door tot 18.00 of 19.00 uur.

Daardoor kan het gebeuren dat je om twee uur 's middags een winkel binnenloopt met buenos días en buenas tardes terugkrijgt. Allebei zijn ze goed: de een heeft al gegeten en de ander nog niet. Archiletras noteert ook het grapje waarmee Spanjaarden dat verschil wegnemen, buenas tardes, que ya he comido, goedemiddag, want ik heb al gegeten. In het Galicisch hangt de ochtendgroet aan hetzelfde moment: het woordenboek van de Real Academia Galega omschrijft bo día als de groet van de ochtend tot het middagmaal.

Tussen buenas tardes en buenas noches beslist het daglicht. Zolang het licht is blijft het buenas tardes; zodra het donker is wordt het buenas noches, in de winter al rond zes uur 's avonds en in de zomer pas veel later. Die laatste vorm sluit in Spanje ook de avond af. Het Galicische woordenboek omschrijft boas noites dan ook als een formule om 's avonds mee te groeten en mee af te scheiden.

Bron: Nuestro saludo plural y sus (h)usos horarios, Archiletras

¿Qué tal? is een begroeting, geen vraag naar je gezondheid

¿Qué tal? heeft de vorm van een vraag en de functie van een groet. Het leerplan van het Instituto Cervantes rekent de vorm uitdrukkelijk tot de vraagzinnen die als groet dienstdoen, en hetzelfde geldt voor ¿cómo estás? Een verslag van je gezondheid wordt niet verwacht.

Het antwoord is kort en gaat terug naar de ander. Op het tweede niveau van het leerplan staat muy bien, gracias, ¿y tú? als standaardantwoord. Hoger komen antwoorden erbij die ruimte laten voor een mindere dag: regular (het gaat wel), así, así (zozo) en tirando (het gaat zijn gangetje). Wie het goed gaat zegt fenomenal of estupendamente.

Binnen die reeks neemt ¿cómo estás? een aparte plaats in. Van de begroetingen in de tabel hierboven is dit de minst versleten formule, waardoor er nog echt een vraag naar iemands welbevinden in zit. Daardoor werkt de vraag op zichzelf nauwelijks als begroeting en gaat er meestal hola aan vooraf. Het beleefde ¿cómo está usted? is juist helemaal formule geworden en hoort vooral bij kennismakingen.

Tú of usted in de begroeting

Het verschil tussen ¿cómo estás? en ¿cómo está usted? is het verschil tussen tú en usted. Met usted spreek je iemand grammaticaal in de derde persoon aan; het leerplan omschrijft dat als een manier om sociaal respect of afstand te tonen. Welke vorm past, verschilt per land. Bij Latijns-Amerika tekent het leerplan aan dat daar eerder voor usted wordt gekozen bij onbekendheid, rangverschil, sociale afstand of een verschil in leeftijd of geslacht. Als vuistregel neem je de vorm over die de ander tegen jou gebruikt.

Een naam achter de begroeting hoort er gewoon bij: hola, Maite staat als voorbeeld op het laagste niveau van het leerplan, en formeler wordt het met señor of señora en de achternaam. Welke namen je in Spanje kunt verwachten, staat bij de Spaanse voornamen.

Waar je in Spanje groet en of je een hand geeft

In kleine gedeelde ruimtes groeten Spanjaarden ook mensen die ze niet kennen. Het leerplan van het Instituto Cervantes noemt dat als sociaal-culturele kennis die een leerder moet opbouwen, met twee voorbeelden erbij: in de lift van een woongebouw en in de wachtkamer van een arts zeg je bij binnenkomst buenos días en neem je bij vertrek afscheid. Het Galicische woordenboek vat die gewoonte in één zin samen: wie ergens binnenkomt, hoort bos días te zeggen. Zulke ongeschreven regels staan in het leerplan naast feestdagen, eetgewoonten en de rest van de Spaanse cultuur.

Of daar een hand of een kus bij hoort, of dat het bij woorden blijft, ligt minder vast. Hetzelfde leerplan noemt dar la mano en besar naast elkaar en zegt erbij dat de keuze afhangt van leeftijd, geslacht en de relatie tussen de twee mensen. Er is dus geen regel die je vooraf kunt leren; de praktische uitweg is de ander het initiatief te laten nemen. Aan een balie, in een winkel en bij een eerste zakelijk contact volstaat een gesproken begroeting.

Twee formules liggen vlak naast de begroeting. Wie geholpen is zegt gracias, dat in het leerplan op hetzelfde beginnersniveau staat als hola; er zijn meer manieren om dank je wel te zeggen in het Spaans. Gaat het glas omhoog, dan is de vaste formule ¡salud!, met een eigen pagina over proosten in het Spaans.

Afscheid nemen, van hasta luego tot un abrazo

Voor het afscheid staan op het laagste niveau van het leerplan adiós, hasta mañana (tot morgen), hasta el lunes (tot maandag) en het korte chao; hasta luego komt er op het tweede niveau bij. Ook het dagdeel kan als afscheid dienen, in combinaties als adiós, buenas tardes.

Hoger in het leerplan worden de formules persoonlijker en gaan ze meestal over een volgende ontmoeting: hasta otro día, nos vemos en seguimos en contacto. Samen met de begroetingen vormen ze de kleine voorraad Spaanse woorden en zinnen die je op reis het vaakst nodig hebt.

Een e-mail of brief openen en afsluiten

Schriftelijk gelden andere formules. Aan iemand die je goed kent schrijf je querido of querida met de voornaam erachter. Zakelijk is estimado of estimada de gewone aanhef, met een voornaam of met señor of señora en de Spaanse achternaam. De ouderwetse muy señor mío staat er in het leerplan nog naast.

Onder een brief komt zelden adiós. Het leerplan geeft un saludo, saludos cordiales, atentamente en het formele le saluda atentamente. Privé mag het warmer, met un abrazo (een omhelzing) of un beso (een kus). Voor Nederlandse lezers is dat wennen, maar tussen vrienden en familie is het een gewone afsluiting.

Begroetingen buiten Spanje: buen día, ¿qué onda? en aló

Het meervoud buenos días geldt in het hele taalgebied, maar in Latijns-Amerika staat het enkelvoud buen día ernaast. Archiletras citeert daarvoor twee naslagwerken van de Spaanse taalacademies. Het Diccionario panhispánico de dudas stelt dat de ochtendgroet in het algemene Spaans buenos días is en dat in enkele Zuid-Amerikaanse landen ook buen día wordt gebruikt. Het Diccionario de americanismos noteert het enkelvoud in Guatemala, Honduras, El Salvador, Nicaragua, Panama, de Dominicaanse Republiek, Peru, Bolivia, Chili, Paraguay en Argentinië. In Spanje hoor je die vorm niet.

De vraag na de begroeting varieert sterker dan de begroeting zelf. In Argentinië, waar vos de plaats van tú inneemt, luidt die ¿cómo andás?; in Mexico en Guatemala hoor je onder jongeren ¿qué onda? en in Colombia ¿quiubo? Het antwoord valt niet overal even opgewekt uit: de Ecuadoraanse taalkundige Susana Cordero beschrijft dat men in haar land met pasando, no más antwoordt, omdat een uitbundig estupendamente daar als opscheppen zou klinken.

Aan de telefoon wisselt de formule ook per land. In Spanje is het antwoord volgens Archiletras meestal diga of dígame, soms ¿sí? Bedrijven openen volgens het leerplan met het dagdeel, de bedrijfsnaam en ¿dígame? In een groot deel van Latijns-Amerika neemt men op met aló, in Mexico met bueno en op Cuba met oigo. De Mexicaanse taalacademie houdt het erop dat bueno teruggaat op de bevestiging dat de verbinding goed tot stand was gekomen. Moet je daarna je naam spellen, dan helpen de Spaanse letternamen.

Bon dia, egun on en bos días: de andere talen van Spanje

Het Catalaans, het Baskisch en het Galicisch hebben elk hun eigen begroeting. Het Catalaans heeft bon dia, bona tarda en bona nit, alle drie in het enkelvoud.

Het Baskisch, waarvan de herkomst onbekend is, zet het bijvoeglijk naamwoord achter het zelfstandig naamwoord: egun on is letterlijk dag goed. Arratsalde on is de middaggroet en gabon die voor de avond; in het meervoud betekent dat laatste woord ook Kerstmis. Informeel zeggen Basken kaixo, de tegenhanger van hola. Voor het onduidelijke moment rond het middaguur heeft het Baskisch een eigen groet die het Spaans mist: eguerdi on, goede middag.

Het Galicisch is de uitzondering, want daar bestaan enkelvoud en meervoud naast elkaar. Het woordenboek van de Real Academia Galega geeft zowel bo día als bos días, en voor de rest van de dag boas tardes en boas noites. Archiletras haalt dezelfde academie aan voor de verklaring dat het meervoud daar mogelijk onder invloed van het Spaans is ontstaan.

Waarom de Spaanse begroeting in het meervoud staat

Met zijn meervoudige groet staat het Spaans tussen de verwante talen alleen. Het Frans heeft bonjour, het Italiaans buon giorno en het Portugees bom dia, allemaal enkelvoud, net als het Catalaans en het Baskisch. Waarom het Spaans buenos días zegt, is niet vastgesteld; er lopen drie verklaringen naast elkaar en geen daarvan is bevestigd.

De breedst gedragen verklaring is dat de groet het restant is van een langere wens aan God. Tot in het begin van de twintigste eeuw waren formules als Dios dé buenos días a ustedes en Santos y buenos días nos dé Dios in gebruik; toen de verwijzing naar God wegviel, bleef het meervoud staan. Alberto Buitrago, docent Spaans aan de Universiteit van Salamanca, noemt dit de meest aanvaarde uitleg.

De tweede verklaring zoekt de herkomst bij de kerkelijke dagindeling van de middeleeuwen, waarin de gebedsuren eveneens meervoudige namen droegen: metten, lauden, vespers en completen. De derde gaat uit van het expressieve meervoud, dat geen aantal uitdrukt maar nadruk, zoals in gracias en felicidades; Narciso Contreras, taalkundige aan de Universiteit van Jaén, houdt die voor de meest verbreide hypothese. Bij buenas tardes en buenas noches speelt de vraag nauwelijks: die twee worden volgens de Nueva gramática de la lengua española bijna uitsluitend in het meervoud gebruikt.

Veelgestelde vragen