Semana Santa in Spanje

Wat het is

De christelijke Goede Week, van Palmzondag tot Paaszondag

Wanneer

Wisselende datum; Pasen valt in 2027 op 28 maart

Wie het organiseert

Cofradías en hermandades, per stad verenigd in een raad

Vrije dagen

Goede Vrijdag in heel Spanje, Witte Donderdag in de meeste regio's

In Sevilla

Zestig boetebroederschappen over negen dagen

Hoort bij

Spaanse tradities en feesten

De week volgt het passieverhaal dag voor dag

Semana Santa is de Spaanse naam voor de Goede Week, de week van Palmzondag tot Paaszondag waarin de katholieke kerk het lijden, de dood en de opstanding van Christus herdenkt. Op straat krijgt die week vorm in processies: broederschappen van leken dragen levensgrote beelden door hun eigen stad, met leden in een boetekleed ervoor en erachter, kaarsen en meestal muziek. Op de kalender van Spaanse tradities en feesten neemt de week een eigen plaats in, want anders dan bij een stadsfeest als La Tomatina gaat het niet om vieren maar om herdenken.

De Spaanse bisschoppenconferentie noemt Semana Santa het hart van de liturgische kalender en beschrijft de week als een weg van verdriet naar vreugde: de soberheid van het Triduum, de paaswake op zaterdagavond en dan Paaszondag. Daarnaast loopt het programma van de broederschappen, en dat is iets anders. Zij maken wat zij de estación de penitencia noemen, de boetetocht die elke broederschap op haar eigen dag en haar eigen uur aflegt. De vieringen in de kerken staan voor iedereen vast; de processies verschillen per broederschap en per stad.

De beelden gaan mee op een draagbord, in Sevilla een paso en in Málaga een trono. Elk beeld of elke beeldengroep toont één moment uit het passieverhaal, en de broederschappen zijn daar ook naar genoemd: de intocht in Jeruzalem, het gebed in de hof van olijven, de geseling aan de zuil, de doornenkroning, de kruisweg, de graflegging. Het Sevillaanse Consejo beschrijft hoe die typen zich vanaf de zestiende eeuw over Spanje verspreidden en noemt daarbij stichtingsjaren: 1560 voor de broederschap van het gebed in de hof in Sevilla, en vermoedelijk 1590 voor de eerste van de doornenkroning. Omdat de dagen van de week de volgorde van het verhaal volgen, verandert ook wat er langskomt: aan het begin van de week de aanloop naar de kruisiging, op Goede Vrijdag de kruisiging en de graflegging, op Paaszondag de verrezen Christus.

Bron: Semana Santa, Conferencia Episcopal Española

De broederschappen en de dragers onder het beeld

Een cofradía of hermandad, in het Nederlands een broederschap, is een vereniging van gelovigen die in de meeste gevallen alleen uit leken bestaat. Het Sevillaanse Consejo omschrijft de passiebroederschap aan de hand van drie elementen: er is een vereniging, zij beschouwt het lijden en de dood van Christus, en zij beeldt dat lijden na in een openbare boetedoening tijdens de Goede Week. In het eerste kwart van de zestiende eeuw, toen deze broederschappen ontstonden, hoorde daar zelfgeseling bij. Die praktijk is verdwenen; de woorden zijn gebleven, want de processie heet nog altijd boetetocht en de deelnemers heten boetelingen.

Die deelnemers zijn de nazarenos. Ze lopen in het habijt van hun broederschap, vaak met een kaars, in twee rijen voor en achter het beeld. De naam staat in de officiële titel van veel broederschappen: de Macarena in Sevilla heet voluit een broederschap van nazarenos. Het dragen van het beeld is een aparte taak met een eigen organisatie, en juist daarin verschillen de steden het sterkst.

In Sevilla lopen de dragers onder het draagbord. Dat zijn de costaleros, verdeeld in ploegen die van buitenaf worden aangestuurd door een capataz. De hermandad van de Esperanza de Triana heeft er een eigen afdeling voor, schrijft kandidaten onder haar eigen leden in en houdt vooraf een igualá en repetities. In Málaga rust het beeld op lange balken, de varales, en gaat het op de schouders van de hombres de trono. Ook die vorm heeft een geschiedenis: tot in de jaren zestig werkte Málaga met betaalde dragers, en pas toen de broederschappen die door eigen leden vervingen werd het dragen een onderdeel van het lidmaatschap.

Waarom de processies op het uur door vaste straten gaan

Een programma van Semana Santa leest als een dienstregeling. Per broederschap staat erin hoe laat ze uit haar kerk vertrekt, hoe laat ze op vaste punten van de gezamenlijke route wordt verwacht en hoe laat ze weer binnen is. Die vaste tijden en die gedeelde route berusten in Sevilla en in Málaga op heel verschillende afspraken, en daartussen zit bijna vier eeuwen.

Sevilla: een verordening uit 1604

In december 1604 hield kardinaal Fernando Niño de Guevara in Sevilla een diocesane synode. In hoofdstuk 23 daarvan werd bepaald dat de kerkelijke rechter van het aartsbisdom voor elke broederschap de straten moest aanwijzen waarlangs zij trok, en het uur waarop zij vertrok. Het Consejo General de Hermandades y Cofradías de Sevilla, dat die bijeenkomst nog organiseert, schrijft dat de gewoonte al ouder was maar hier verplicht werd. De bijeenkomst heet nog steeds het Cabildo de Toma de Horas.

Dezelfde synode verplichtte alle broederschappen hun boetetocht naar de kathedraal te maken. Daarmee kregen de processies een gedeeld eindpunt en dus een gedeeld traject, de carrera oficial. De tijden worden tegenwoordig op vier punten daarvan vastgelegd: La Campana, de Plaza de San Francisco, de Puerta de San Miguel en de Puerta de Palos. Vanaf de tweede helft van de achttiende eeuw werd de lijst met broederschappen, hun kerk en hun uur van vertrek gedrukt, en dat is de voorloper van de programma's die er nu elk jaar verschijnen.

Het aantal deelnemende broederschappen is groot. Het Consejo verdeelt zestig boetebroederschappen over negen dagen, waarbij de nacht van Witte Donderdag op Goede Vrijdag als aparte dag geldt. In die nacht, in Sevilla de Madrugá, trekken er zes uit: El Silencio, El Gran Poder, La Macarena, El Calvario, Esperanza de Triana en Los Gitanos. In de dagen vóór Palmzondag gaan nog tien andere broederschappen de straat op. Het Consejo zelf is veel jonger dan de regels die het uitvoert: het komt voort uit een federatie van 1930 en 1931, werd in december 1954 opgericht en hield zijn stichtingsvergadering op 8 januari 1955.

Málaga: een afspraak uit 1921

In Málaga ontstond de gezamenlijke route veel later, en niet op gezag van een bisschop. Op 21 januari 1921 ondertekenden de hoofden van dertien broederschappen in de sacristie van de kerk van La Merced de oprichtingsakte van de Agrupación de Cofradías de Semana Santa de Málaga, volgens de vereniging zelf de eerste van haar soort in Spanje. Tot dan regelde elke broederschap haar processie op eigen kracht.

De Agrupación legde voor het eerst tijden voor alle broederschappen vast en maakte een gemeenschappelijk deel van de route verplicht, door de hoofdstraten van het centrum. Op dat stuk kwamen stoelen en tribunes, en die leverden geld op; de vereniging noemt die opbrengst later naast collectes, loterij en subsidies als een van haar inkomsten. In 1965 kreeg de Málagaanse Goede Week de titel van toeristisch belang. De kathedraal van Málaga opende haar deuren voor de boetetocht pas in 1988, waar dat in Sevilla al sinds 1604 verplicht was.

De Agrupación doet meer dan de Goede Week. Zij organiseert ook de Cabalgata de Reyes, de optocht waarmee Driekoningen in Spanje in januari wordt gevierd, en zij opende op 4 maart 2010 een museum over de Goede Week in haar eigen zetel, het complex van San Julián. In haar geschiedenis vermeldt zij ook de vrijlating van een gevangene die de broederschap van Nuestro Padre Jesús el Rico elke woensdag van de Goede Week verricht.

Valladolid en Zamora: oude beeldhouwkunst en stilte

In Castilië en León ligt het accent anders. De Junta de Cofradías van Valladolid beschrijft de eigen Goede Week met de woorden stilte, ingekeerdheid en soberheid, en zet het beeldhouwwerk op de voorgrond. Twintig broederschappen houden daar tussen de Viernes de Dolores, de vrijdag voor Palmzondag, en Paaszondag achtendertig processies met meer dan zestig pasos. Een deel daarvan is werk van beeldhouwers uit de Castiliaanse school van de renaissance en de barok, onder wie Juan de Juni en Gregorio Fernández. De oudste broederschap van de stad, de Cofradía Penitencial de la Santa Vera Cruz, bestond al voor 1498.

Valladolid was in 1980 de eerste Spaanse Goede Week met de status Fiesta de Interés Turístico Internacional. Een eigen onderdeel is het Sermón de las Siete Palabras, de preek over de zeven kruiswoorden. Die werd in 1932 voor het eerst in de kathedraal gehouden en wordt sinds 1944 aangekondigd door een ruiterstoet die een sonnet voorleest. De historische boetekerken van de Vera Cruz, de Angustias en Jesús Nazareno staan er nog, en de beelden horen daarmee net zo goed bij de Spaanse kunst- en cultuurgeschiedenis als bij de devotie van de broederschappen.

Zamora heeft zestien broederschappen en een Junta Pro Semana Santa die teruggaat tot 22 april 1897, opgericht op initiatief van de toenmalige burgemeester. De stad draagt de status Fiesta de Interés Turístico Internacional en is ook als immaterieel cultureel erfgoed aangewezen. Twee momenten komen uit de eigen geschiedenis van de stad. Het Juramento del Silencio, de zwijgeed voor het beeld van de Cristo de las Injurias, werd in 1935 voor het eerst afgelegd. En de Cofradía de Jesús Nazareno, gesticht op 13 mei 1651, trekt in de vroege ochtend van Goede Vrijdag uit met de Merlú, een tweetal met gedempte kornet en trom dat al in de zeventiende eeuw bij de broederschap hoorde.

Eén verschil tussen noord en zuid benoemt het Sevillaanse Consejo zelf. De broederschap van de verrezen Christus en de processie van de ontmoeting op Paaszondag zijn in Castilië ouder en steviger geworteld, terwijl ze in Andalusië volgens datzelfde Consejo een vergeten feest zijn gebleven, ook nadat een diocesane synode in de jaren zeventig ze er opnieuw probeerde in te voeren.

Hoe vaak de processies zijn gestopt en opnieuw begonnen

De Goede Week wordt makkelijk als een ononderbroken traditie gepresenteerd, maar de geschiedenis van de broederschappen zit vol onderbrekingen. Er zat ook een praktische kant aan hun werk. De Valladolidse broederschappen kwamen op uit kloosterorden, bouwden toen ze het geld hadden hun eigen boetekerken en beeldengroepen en beheerden in sommige gevallen een ziekenhuis. De Zamoraanse Cofradía de Jesús Nazareno nam bij haar stichting in 1651 in haar doelen op dat zij de begrafenis van overleden leden zou betalen.

Daarna liep het niet gelijkmatig door. In Valladolid raakten de broederschappen halverwege de achttiende eeuw in verval door een tekort aan leden en door maatregelen van de regeringen van Fernando VI en Carlos III; sommige beeldengroepen moesten worden teruggebracht tot de hoofdfiguren, omdat er niet genoeg schouders waren om de rest te dragen. In Zamora viel de organiserende Junta in 1901 stil, mislukte een poging tot herstel in 1917 en kwam er pas in 1924 weer een werkend bestuur; in 1934 en 1936 trokken de processies daar niet uit. In Málaga werd in mei 1931 een groot deel van het bezit van de broederschappen vernield, en kwam de Goede Week pas vanaf 1939 weer op gang.

De jaren na de Burgeroorlog waren juist een periode van groei, met nieuwe broederschappen in verschillende steden. De Junta van Zamora brengt die opleving in haar eigen geschiedenis uitdrukkelijk in verband met het nationaal-katholicisme van die tijd. Een tweede golf kwam in de late jaren zeventig, toen in Málaga broederschappen werden opgericht die soberder wilden zijn en terug wilden naar de boetetocht in de kathedraal. Wat je vandaag op straat ziet, is dus meerdere keren opnieuw ingericht.

Vrije dagen, afgesloten straten en zitplaatsen op de route

Semana Santa heeft geen vaste datum. De week eindigt op Paaszondag, en die dag volgt de kerkelijke paasberekening in plaats van een kalenderdatum, waardoor de week in maart of in april kan vallen. De Junta de Cofradías van Valladolid kondigt haar volgende Goede Week aan van vrijdag 19 maart tot zondag 28 maart, de dag van de opstanding; Pasen valt in 2027 dus op 28 maart.

Goede Vrijdag is in heel Spanje een nationale feestdag die de regio's niet mogen vervangen. Witte Donderdag is dat in zeventien van de negentien gebieden die het Boletín Oficial del Estado opsomt, de zeventien autonome gemeenschappen plus Ceuta en Melilla. Catalonië en de Comunitat Valenciana staan er niet bij: daar is Witte Donderdag een gewone werkdag en is Tweede Paasdag in plaats daarvan een regionale feestdag, net als in enkele andere regio's. Valencia heeft trouwens in maart met Las Fallas een eigen groot stadsfeest.

Praktisch betekent de week drukte en afgesloten straten. De raden van broederschappen publiceren per stad de routes en de tijden; in Sevilla doet het Consejo General dat, in Málaga de Agrupación de Cofradías. Op het officiële traject staan stoelen en tribunes waarvoor je een abonnement nodig hebt, met eigen inschrijftermijnen en tarieven. Wie elders langs de route staat betaalt niets, maar moet rekening houden met wachten en met een beperkt zicht. Een processie is niet over te steken, dus reken op omlopen en op meer reistijd dan de kaart suggereert. Sevilla heeft naast de Goede Week nog een groot stadsfeest, de Feria de Abril, maar dat valt in een andere week.

Veelgestelde vragen