Catalaans, een eigen taal in meerdere gebieden

Eigen naam

Català

Taaltype

Romaanse taal, uit het Latijn

Officieel in

Catalonië, de Balearen, Andorra en Valencia (als Valenciaans)

Spelling vastgesteld

1913, door het Institut d'Estudis Catalans

Onderdeel van

Spaanse taal

Thema

Cultuur en taal

Een eigen taal die uit het Latijn is ontstaan

Catalaans (in het Catalaans català) is geen streekvariant van het Spaans maar een zelfstandige Romaanse taal. Catalaans en Spaans stammen allebei af van het volkslatijn, en volgens het Institut Ramon Llull kreeg het Catalaans zijn vorm tussen de achtste en de negende eeuw rond de oostelijke Pyreneeën. Het hoort bij de talen die in Spanje worden gesproken, naast het Spaans, het Baskisch en het Galicisch, en wordt ook buiten Spanje gesproken.

De oudste geschreven teksten in het Catalaans komen uit de twaalfde eeuw: een Catalaanse versie van het Liber iudiciorum, een middeleeuws wetboek, en de preken van de Homilies d'Organyà. Via de Catalaans-Aragonese kroon bereikte de taal Valencia en Mallorca. Volgens het Institut Ramon Llull werd ze daar gebruikt voor recht, godsdienst, geschiedschrijving, filosofie en wetenschap.

Pompeu Fabra en de vaste spelling

De huidige standaardtaal lag volgens het Institut Ramon Llull in de eerste decennia van de twintigste eeuw vast, dankzij de taalkundige Pompeu Fabra en het Institut d'Estudis Catalans, dat in 1907 werd opgericht. De spelling stond sinds 1913 in de Normes ortogràfiques. In dezelfde periode bloeide in Catalonië het Catalaans modernisme in de architectuur en de beeldende kunst.

Waar het Catalaans officieel is

Het Catalaans heeft niet overal dezelfde positie. In Catalonië, op de Balearen, in Andorra en in de regio Valencia is het officieel, in Valencia onder de naam Valenciaans. In Aragón, Frankrijk en Sardinië wordt het gesproken zonder officiële status. De tabel zet de positie per gebied op een rij.

Bron: Marc legal, Llengua catalana (Generalitat de Catalunya)

Catalaans of Valenciaans?

Valenciaans (valencià) is de naam die het statuut van de regio Valencia uit 1982 aan de taal geeft. De Acadèmia Valenciana de la Llengua, die volgens de wet van 1998 de norm voor het Valenciaans vaststelt, schreef in een dictamen van 9 februari 2005 dat de taal van Valencia vanuit de taalkunde dezelfde is als die van Catalonië, de Balearen en Andorra, en ook van La Franja, Alghero en Noord-Catalonië. Het Valenciaans heeft binnen die taal volgens de academie dezelfde rang als elke andere regionale vorm.

Over de naam stelt het dictamen vast dat Spanje twee even wettelijke benamingen kent: Valenciaans in het statuut van Valencia en Catalaans in de statuten van Catalonië en de Balearen. De academie noemt Valenciaans de meest passende naam voor de taal in de eigen regio. Twee namen kunnen buiten het taalgebied de indruk wekken dat de taal uit elkaar valt, en daarom vindt de academie maatregelen zoals samengestelde benamingen wenselijk.

Dit is de opvatting van de academie, geen algemeen aanvaarde uitkomst. Het dictamen erkent zelf dat een deel van de Valenciaanse samenleving de taal als dezelfde ziet als die van de andere gebieden en een ander deel als een aparte taal, en dat de naamkwestie vaak met politieke identiteit is verbonden.

Kennis en gebruik in Catalonië

Voor Catalonië bestaat een enquête met uitgebreide cijfers, de Enquesta d'usos lingüístics de la població van 2023. Daarin zegt 93,4 procent van de inwoners van vijftien jaar en ouder het Catalaans te verstaan, 84,1 procent het te kunnen lezen, 80,4 procent het te kunnen spreken en 65,6 procent het te kunnen schrijven. Het zijn eigen opgaven van 8.682 ondervraagden, verzameld tussen september 2023 en april 2024.

Iets kunnen spreken is niet hetzelfde als het gewoonlijk gebruiken. Als gewone taal noemt 32,6 procent alleen Catalaans, 46,5 procent alleen Spaans en 9,4 procent allebei. Het aandeel verschilt sterk per gebied, zoals de tabel laat zien. In Barcelona zegt 91,9 procent van de inwoners het Catalaans te verstaan, terwijl het aandeel met alleen Catalaans als gewone taal er lager ligt dan in heel Catalonië.

Bron: Enquesta d'usos lingüístics de la població 2023, resultats territorials (Idescat)

Veelgestelde vragen