Al-Andalus

Periode

711 tot 1492

Gebied

Wisselend deel van het Iberisch schiereiland

Bestuurscentra

Córdoba, Sevilla en Granada

Laatste staat

Emiraat Granada, 1232 tot 1492

Voertalen

Arabisch, Andalusisch-Romaans, Tamazight

Een naam voor een gebied dat steeds kleiner werd

Al-Andalus is de Arabische naam voor het deel van het Iberisch schiereiland dat onder moslimbestuur stond. De naam hoort bij een gebied, niet bij één rijk of één dynastie. Tussen 711 en 1492 werd dat gebied achtereenvolgens bestuurd als provincie van een kalifaat in het Midden-Oosten, als zelfstandig emiraat, als eigen kalifaat, als een reeks kleine koninkrijken en als één emiraat rond Granada. Wie de geschiedenis van Spanje op volgorde leest, komt Al-Andalus bijna achthonderd jaar lang tegen, telkens in een andere vorm en op een kleiner oppervlak.

Het gebied was het grootst kort na de verovering. In de jaren na 711 stond bijna het hele schiereiland onder moslimbestuur, en tussen ongeveer 719 en 759 hoorde ook Septimanië in het zuiden van het huidige Frankrijk erbij, met Narbonne als steunpunt. Daarna verschoof de grens eeuw na eeuw naar het zuiden: Toledo viel in 1085 aan Castilië, Zaragoza in 1118 aan Aragón, Córdoba in 1236 en Sevilla in 1248. Wat daarna overbleef was het emiraat Granada, ongeveer de huidige provincies Granada, Málaga en Almería met stukken van Sevilla, Cádiz en Jaén.

Drie begrippen worden vaak door elkaar gebruikt, en het helpt ze uit elkaar te houden. Al-Andalus is het gebied en de periode. Met de Moren worden de moslims uit Noord-Afrika en het Midden-Oosten bedoeld die het bestuur en het leger vormden; dat is een latere verzamelnaam, geen naam die zij zichzelf gaven. De Reconquista is de naam die christelijke kroniekschrijvers en latere historici gaven aan de eeuwenlange verovering van dat gebied door de noordelijke koninkrijken.

Bron: Historia de al-Andalus, Fundación Pública Andaluza El legado andalusí

Waar de naam vandaan komt

Het oudste spoor van de naam staat op munten die het nieuwe bestuur rond 715 liet slaan, met een Latijnse en een Arabische tekst naast elkaar. Over de herkomst van het woord bestaat geen overeenstemming. De oudste verklaring, al te vinden bij de veertiende-eeuwse historicus Ibn Khaldun, verbindt Al-Andalus met de Vandalen, de Germaanse groep die in de vijfde eeuw door Hispania trok. Sinds de jaren tachtig zijn daar drie voorstellen bij gekomen: Joaquín Vallvé zag in 1986 een Arabische weergave van Atlantis, Heinz Halm reconstrueerde in 1989 een Gotisch woord voor toegewezen landerijen, en Georg Bossong bracht in 2002 een voor-Romeinse plaatsnaam in stelling. Geen van deze verklaringen heeft de andere verdrongen. De naam duikt in de bronnen op zonder uitleg erbij, en de voorstellen zijn reconstructies achteraf.

Córdoba: van veroverde provincie tot kalifaat en burgeroorlog

In het voorjaar van 711 stak een leger onder Tariq ibn Ziyad de zeestraat over die zijn naam zou gaan dragen: Gibraltar komt van Jabal Tariq, de berg van Tariq. Bij de rivier de Guadalete versloeg hij het leger van de Visigotische koning Roderik. Binnen een paar jaar stond het grootste deel van het schiereiland onder moslimbestuur, deels na veldslagen en deels na onderhandelingen met plaatselijke heersers.

Van zo'n onderhandeling is de tekst bewaard gebleven. In april 713 sloot Abd al-Aziz, zoon van de Noord-Afrikaanse gouverneur Musa ibn Nusayr, een akkoord met de Visigotische edelman Theodemir, in het Arabisch Tudmir. Theodemir droeg zeven steden in het zuidoosten over, waaronder Orihuela en Lorca, en behield in ruil daarvoor zijn bestuur, zijn bezit en de kerken van zijn onderdanen. Zijn christelijke onderdanen betaalden een hoofdelijke belasting in geld en een grondbelasting in natura: tarwe, gerst, olie, honing, azijn en most. Het is het oudste bewaarde document van dit soort en het laat zien dat de verovering ook via belastingafspraken verliep.

In 750 werd de Omajjadische dynastie in Damascus afgezet door de Abbasiden. Een van de weinige overlevende prinsen, Abd al-Rahman, bereikte het schiereiland en maakte Córdoba in 756 tot hoofdstad van een emiraat dat zich niets meer van Bagdad aantrok. Acht emirs volgden elkaar op tot 929. In 785 kocht Abd al-Rahman I het terrein van de Visigotische basiliek van San Vicente en begon daar de grote moskee van Córdoba, die zijn opvolgers in verschillende fasen uitbreidden, het laatst onder de machtige hofmeier Almanzor rond het jaar 1000.

In 929 nam Abd al-Rahman III de titel kalief aan, amir al-mu'minin, vorst der gelovigen. Daarmee claimde hij naast wereldlijk ook geestelijk gezag en maakte hij zich volledig los van het oosten. Zeven jaar later, in 936, begon hij ten westen van Córdoba aan een nieuwe hofstad, Madinat al-Zahra, bedoeld als zichtbaar bewijs van dat kalifaat. Onder hem en zijn zoon al-Hakam II trok het hof geleerden, dichters en artsen aan, en onderhield Córdoba contacten met Byzantium en met christelijke vorsten in Europa.

Het einde kwam snel. Vanaf 1009 raakte het kalifaat verwikkeld in een burgeroorlog om de opvolging. Madinat al-Zahra werd in 1010 geplunderd en in brand gestoken, nog geen vijfenzeventig jaar na de eerste steen. In 1031 hief een vergadering van Cordobese notabelen het kalifaat formeel op, en het gezag viel uiteen over de steden die het tot dan toe had bestuurd.

Taifa's, Almoraviden en Almohaden

Na de burgeroorlog maakten gouverneurs en legeraanvoerders zich zelfstandig. Er ontstonden tientallen kleine koninkrijken, de taifa's, naar het Arabische muluk al-tawa'if, koningen van de partijen. Toledo, Zaragoza, Sevilla, Granada en Almería hadden elk een eigen hof, en die hoven wedijverden met elkaar in bouwkunst en poëzie. De koning van Sevilla, al-Mu'tamid, was zelf dichter en stierf in ballingschap bij Marrakesh.

Militair waren de taifa's zwak. Alfons VI van Castilië nam in 1085 Toledo in, de eerste grote moslimstad die in christelijke handen viel. De taifa-koningen riepen daarop de hulp in van de Almoraviden, een Berberdynastie uit het zuiden van Marokko die rond 1070 Marrakesh had gesticht. Hun leider Yusuf ibn Tashfin versloeg Alfons VI bij Sagrajas en maakte kort daarna een eind aan de taifa-koningen die hem hadden binnengehaald. De christelijke opmars stopten zij niet: Zaragoza viel in 1118 aan Alfons I van Aragón.

Een halve eeuw later herhaalde zich hetzelfde patroon. De Almohaden, opnieuw een Berberbeweging, dit keer uit het Atlasgebergte, verdreven vanaf 1147 de Almoraviden en kozen Sevilla als hoofdstad van Al-Andalus. Zij bouwden in hun hoofdstad een nieuwe vrijdagmoskee, waarvan de minaret bewaard is gebleven. Die toren, nu de klokkentoren van de kathedraal van Sevilla en bekend als de Giralda, werd tussen 1184 en 1198 opgetrokken; binnen zit geen trap maar een reeks hellende banen, zodat de gebedsoproeper te paard naar boven kon. In 1195 wonnen de Almohaden nog de slag bij Alarcos, maar in 1212 verloren zij bij Las Navas de Tolosa van de verenigde legers van Castilië en Aragón. Binnen veertig jaar volgden de grote steden: Córdoba in 1236, Valencia in 1238 en Sevilla in 1248.

Granada: tweeënhalve eeuw als laatste emiraat

Terwijl het Almohadische gezag wegviel, vestigde Muhammad ibn al-Ahmar zich in Granada en stichtte daar de Nasridische dynastie, die tot 1492 zou blijven regeren. Het emiraat hield stand door een combinatie van bergachtig terrein, een korte verbinding over zee met Noord-Afrika en schatting aan Castilië. Granada werd ook de opvangplaats voor moslims die uit veroverde steden wegtrokken. De stad groeide, kreeg nieuwe wijken en breidde haar muren uit tot vlak voor de verovering.

Op de heuvel Sabika, waar al in de negende eeuw gebouwd was, liet Ibn al-Ahmar de Alhambra verrijzen: niet één paleis maar een ommuurde paleisstad met woonvertrekken, een vesting, moskeeën, baden en werkplaatsen voor het hof. De bekendste vertrekken dateren uit de tweede helft van de veertiende eeuw, onder sultan Yusuf I (1333 tot 1354) en tijdens de tweede regeerperiode van Muhammad V (1362 tot 1391). Na 1492 werd de Alhambra koninklijk huis van de Spaanse kroon met een eigen rechtsgebied, in 1526 liet keizer Karel V er zijn renaissancepaleis bijbouwen, en in 1870 kreeg het complex de status van monument.

De oorlog om Granada duurde van 1482 tot 1492. Op 25 november 1491 tekenden de laatste sultan Boabdil en de Katholieke Koningen in het legerkamp Santa Fe de capitulatieverdragen; op 2 januari 1492 droeg hij de stad over en vertrok hij naar Fez. In datzelfde kamp werd drie maanden later een tweede akkoord gesloten: op 17 april 1492 ondertekenden Isabella en Ferdinand de overeenkomst met Christoffel Columbus over zijn reis naar het westen. De overdracht van het laatste stuk Al-Andalus en de eerste stap naar de Spaanse Gouden Eeuw zijn in hetzelfde legerkamp op papier gezet.

De capitulatieverdragen beloofden de moslims van Granada dat zij hun geloof, hun taal en hun gebruiken mochten houden. Die belofte hield geen tien jaar stand. Na een opstand in de wijk Albaicín kregen de moslims van Castilië in 1502 de keuze tussen dopen of vertrekken, en in Aragón en Valencia volgde die maatregel in 1526. Hun gedoopte nakomelingen heetten moriscos. Tussen 1609 en 1614 liet Filips III hen alsnog uit alle Spaanse koninkrijken verdrijven, in totaal ongeveer driehonderdduizend mensen, van wie de grootste groep uit het koninkrijk Valencia kwam.

Moslims, christenen en joden onder één bestuur

Al-Andalus was vanaf het begin een samenleving met meerdere godsdiensten en meerdere talen. Christenen en joden behielden het recht hun geloof uit te oefenen onder de status van ahl al-dhimma, de beschermde groepen, en betaalden daarvoor een hoofdelijke belasting die voor moslims niet gold. Bescherming betekende geen gelijkheid: in bestuur en rechtspraak hadden zij een lagere positie, en hun kerken en synagogen mochten blijven bestaan maar niet worden uitgebreid. Het verdrag met Theodemir uit 713 noemt die voorwaarden met zoveel woorden.

De bevolkingssamenstelling veranderde langzaam. De veroveraars waren vooral Berbers uit Noord-Afrika, met daarboven een kleinere Arabische bovenlaag, terwijl de meerderheid van de inwoners aanvankelijk christelijk bleef en een Romaanse taal sprak. In de loop van de tiende eeuw bekeerden steeds meer inwoners zich tot de islam; hun nakomelingen heetten muladíes. Christenen die hun geloof hielden maar Arabisch gingen spreken en Arabische gewoonten overnamen, worden mozaraben genoemd. Tegen de dertiende eeuw was het onderscheid tussen die groepen in taal en leefwijze grotendeels vervaagd.

Joodse inwoners konden hoge posten bekleden. In het Granada van de elfde eeuw was Samuel ibn Nagrella eerste minister van de Ziridische heersers, en onder zijn leiding werden de vervallen gebouwen op de heuvel Sabika hersteld. Die positie bood geen bescherming op lange termijn. Zijn zoon Yosef werd eind december 1066 in Granada gedood, en in de onlusten daarna kwamen veel joodse inwoners van de stad om; de aantallen die middeleeuwse bronnen daarvoor geven, zijn niet te controleren. Toen de Almohaden in 1148 Córdoba innamen, stelden zij joden en christenen voor de keuze tussen bekering en ballingschap. De familie van de in 1138 in Córdoba geboren geleerde Maimonides vertrok, en hij schreef zijn belangrijkste werk later in Egypte.

Hoe deze samenleving beoordeeld moet worden, is al tachtig jaar onderwerp van discussie. De filoloog Américo Castro introduceerde in 1948 het begrip convivencia, het samenleven van christenen, moslims en joden, als de kern van de Spaanse identiteit. Zijn landgenoot Claudio Sánchez-Albornoz bestreed dat in 1956: hij ontkende het samenleven niet, maar wees de gedachte af dat niet-christelijke culturen de Spaanse identiteit zouden hebben gevormd. Latere historici gebruiken het woord met aarzeling, omdat het inmiddels in twee richtingen als politiek argument dienstdoet, als bewijs van verdraagzaamheid en als bewijs van onderdrukking. Wie Al-Andalus wil begrijpen, heeft meer aan de concrete regelingen en gebeurtenissen dan aan een eindoordeel over de hele periode.

De sporen in taal, landbouw en wetenschap

De duidelijkste sporen van Al-Andalus in de Spaanse cultuur zitten in de taal. Na het Latijn was het Arabisch tot in de zestiende eeuw de belangrijkste bron van Spaanse woorden, schreef de taalkundige Rafael Lapesa. Hoeveel woorden het precies zijn, hangt af van de telwijze: een vaak genoemd getal is ongeveer vierduizend, terwijl een telling op basis van het woordenboek van de Real Academia Española uit 2014 uitkomt op ruim zevenduizend, ongeveer acht procent van de opgenomen woorden. Alledaagse voorbeelden zijn aceite voor olie, azúcar voor suiker, almohada voor kussen, alcalde voor burgemeester en ojalá voor hopelijk, dat teruggaat op een wens aan God.

Ook de kaart van Spanje is deels Arabisch gebleven. De Guadalquivir heet naar al-wadi al-kabir, de grote rivier; hetzelfde woord wadi zit in Guadalajara en in de Guadalete, de rivier waar het leger van Roderik werd verslagen. Gibraltar gaat terug op Jabal Tariq. De verschillende plaatsen die Alcalá heten, komen van al-qal'a, de burcht, en ook Almería, Almuñécar en Medina Sidonia dragen Arabische elementen.

In de landbouw gaat het om gewassen en om water. Rijst, suikerriet, citrusvruchten, katoen, aubergine en saffraan raakten in deze eeuwen in Spanje verspreid, en de woorden voor de bijbehorende techniek bleven in gebruik: acequia voor een irrigatiekanaal, van al-saqiya, en noria voor een scheprad, van na'ura. De historicus Andrew Watson noemde dit geheel in 1974 een Arabische landbouwrevolutie. Die term is bestreden. Michael Decker betoogde in 2009 dat verschillende van die gewassen al in het Romeinse en het Perzische rijk werden geteeld en dat het eerder om verspreiding en opschaling ging dan om een omwenteling. Beide auteurs beschrijven wel een forse uitbreiding van bevloeiing en van het aantal geteelde gewassen; het verschil zit in de vraag of dat een breuk was of een versnelling.

Het derde spoor loopt via boeken. Toen Toledo in 1085 in christelijke handen kwam, bleven de bibliotheken en een deel van de geleerden in de stad. In de twaalfde eeuw liet aartsbisschop Raimundo Arabische werken in het Latijn vertalen; in de dertiende eeuw liet koning Alfons X ze in het Castiliaans overzetten. Deze groep staat bekend als de school van Toledo, al was het geen school met leraren en leerlingen maar een netwerk met een gedeelde werkwijze: een kenner van het Arabisch las de tekst hardop voor in de volkstaal, waarna een tweede man die in het Latijn opschreef. Via Toledo bereikten de Canon van Avicenna, de geneeskundige werken van Galenus en wiskundige werken van al-Khwarizmi de Europese universiteiten, samen met verhalenbundels als Calila e Dimna. Omdat Alfons X voor het Castiliaans koos in plaats van het Latijn, moest die taal woorden krijgen voor onderwerpen die tot dan toe alleen in het Latijn waren behandeld.

De gebouwen die bewaard zijn gebleven

De meeste moskeeën, paleizen en vestingen van Al-Andalus zijn verdwenen, hergebruikt of onder latere bouwlagen geraakt. Wat er nog staat, hoort vrijwel altijd bij één van de hierboven beschreven fasen, zodat je aan een gebouw kunt aflezen uit welke periode het komt: de moskee van Córdoba bij het emiraat en het kalifaat, de Aljafería van Zaragoza bij de taifa's, de Giralda bij de Almohaden en de Alhambra bij de Nasriden.

In de moskee van Córdoba staan de opeenvolgende fasen in één gebouw bij elkaar. De zuilenhal met de rood-witte dubbele bogen kreeg zijn huidige omvang in opeenvolgende uitbreidingen tussen 785 en ongeveer het jaar 1000. Sinds 1236 is het gebouw een kathedraal en wordt het beheerd door het kathedraalkapittel van Córdoba.

Madinat al-Zahra, een paar kilometer verderop, is juist niet hergebruikt. Na de verwoesting raakte de hofstad zo volledig vergeten dat de eerste opgravingen pas in 1911 begonnen. Sindsdien is ongeveer tien en een halve hectare van het paleisgedeelte blootgelegd, waaronder de ontvangstzaal van Abd al-Rahman III; het grootste deel van de stad ligt nog onder de grond.

Bron: Historia de al-Andalus, Fundación Pública Andaluza El legado andalusí

Veelgestelde vragen