De autonome gemeenschappen van Spanje

Aantal

17 gemeenschappen, plus de autonome steden Ceuta en Melilla

Grondslag

Grondwet van 1978, titel VIII

Statuten

Goedgekeurd tussen 1979 en 1983

Onderdeel van

Spaanse geschiedenis

Een regionaal bestuur met een eigen statuut

Een autonome gemeenschap (comunidad autónoma) is een regio met eigen instellingen en eigen bevoegdheden binnen de Spaanse staat. Artikel 137 van de grondwet noemt haar naast de gemeenten en provincies als onderdeel van de territoriale indeling van het land. Spanje telt er 17, aangevuld met Ceuta en Melilla, die als ciudades autónomas sinds 1995 een eigen statuut hebben.

De indeling is een van de grote ingrepen uit de recente Spaanse geschiedenis: sinds de overgang naar de democratie hebben de regio's eigen parlementen, regeringen en wetgevende bevoegdheden. De basis van elke gemeenschap is haar statuut (estatuto de autonomía). Volgens artikel 147 is dat de institutionele basisnorm van de gemeenschap, met onder meer de naam die het best bij haar historische identiteit past.

De Cortes Generales, het Spaanse parlement, stellen elk statuut vast bij organieke wet. Een gemeenschap kan haar bevoegdheden dus niet eigenhandig vergroten, en een federatie van gemeenschappen is volgens artikel 145 uitgesloten.

Een grondwet die de kaart openliet

In de jaren na de dood van Francisco Franco schreef de grondwet van 1978 twee dingen tegelijk op. Artikel 2 erkent de onlosmakelijke eenheid van de Spaanse natie en ook het recht op autonomie van de nationaliteiten en regio's waaruit zij bestaat. Welke gemeenschappen er moesten komen, stond er niet bij.

Artikel 143 noemt wel drie soorten gebieden die zich als gemeenschap mochten constitueren: aangrenzende provincies met gemeenschappelijke kenmerken, eilandgebieden en provincies met een historische regionale identiteit. Het initiatief lag bij de provinciale besturen en bij twee derde van de gemeenten, die samen de meerderheid van de kiezers van de provincie moesten vertegenwoordigen. Dat moest binnen zes maanden na het eerste besluit gebeuren; een mislukt initiatief kon pas na vijf jaar opnieuw worden genomen.

Twee routes naar zelfbestuur

De gewone route van artikel 143 begon met een beperkte lijst bevoegdheden, die artikel 148 opsomt: onder meer ruimtelijke ordening, stedenbouw en volkshuisvesting, landbouw en veeteelt, en spoorwegen en wegen die helemaal binnen het eigen gebied liggen. Na vijf jaar konden gemeenschappen via een wijziging van hun statuut meer bevoegdheden overnemen. Artikel 151 beschreef een snellere route. Daarvoor moest driekwart van de gemeenten in elke betrokken provincie het initiatief steunen en moest in een referendum in elke provincie meer dan de helft van alle kiesgerechtigden voorstemmen. Die gemeenschappen hoefden niet vijf jaar te wachten, en hun statuut werd opgesteld door een vergadering van de gekozen parlementariërs uit het gebied.

Een overgangsbepaling opende voor sommige gebieden een kortere weg. Territoria die in het verleden per volksstemming een statuutontwerp hadden goedgekeurd en inmiddels een voorlopig zelfbestuur hadden, mochten onmiddellijk beginnen, met een statuut dat volgens de procedure van artikel 151 werd opgesteld. Die volksstemmingen waren gehouden in de jaren dertig, het decennium van de Spaanse Burgeroorlog.

Andalusië hield op 28 februari 1980 een referendum over autonomie op het hoogste niveau, de weg die artikel 151 openstelde. In de preambule van zijn statuut uit 2007 noemt de gemeenschap zich de enige waarvan de toegang tot autonomie specifiek aan de stembus is vastgelegd. Navarra volgde een eigen lijn: de grondwet erkent in haar eerste aanvullende bepaling de historische rechten van de foralgebieden, en het Navarrese statuut heet officieel een wet tot herstel en verbetering van het foral regime. Navarra was in de tijd van de Reconquista een eigen christelijk koninkrijk, in hetzelfde tijdperk als het islamitische Al-Andalus in het zuiden.

Zeventien statuten tussen 1979 en 1983

Het Baskische en het Catalaanse statuut kregen op dezelfde dag hun organieke wet, in 1979. De overige vijftien volgden tussen 1981 en 1983. Sindsdien zijn de teksten herzien, het Catalaanse in 2006 en het Andalusische in 2007.

Bevoegdheden en grenzen

De grondwet verdeelt de bevoegdheden in twee stappen. Artikel 149 somt op wat de staat exclusief regelt, zoals nationaliteit en immigratie, en geeft de staat de taak de basisvoorwaarden vast te leggen die voor alle Spanjaarden gelijk moeten zijn. Wat de grondwet niet aan de staat toewijst, kan een gemeenschap in haar statuut overnemen. Wat het statuut niet overneemt, blijft bij de staat, en bij een conflict gaat het staatsrecht voor, behalve waar de gemeenschap exclusief bevoegd is.

Voor een gemeenschap die haar verplichtingen niet nakomt, voorziet artikel 155 in een middel van de staat. De regering kan na een verzoek aan de president van de gemeenschap en met goedkeuring van de volstrekte meerderheid van de Senaat maatregelen nemen om naleving af te dwingen. Op 27 oktober 2017 keurde de Senaat zo'n pakket maatregelen goed voor Catalonië. Daarbij ging de bevoegdheid om het Catalaanse parlement te ontbinden en verkiezingen uit te schrijven over naar de Spaanse regeringsvoorzitter.

Ook de rechter bewaakt de grens. Het Constitutioneel Hof oordeelde op 28 juni 2010 over de herziening van het Catalaanse statuut uit 2006. Het verklaarde enkele bepalingen ongrondwettig en nietig, liet andere alleen toe in een bepaalde uitleg en oordeelde dat de verwijzingen in de preambule naar Catalonië als natie geen juridische interpretatieve werking hebben.

Veelgestelde vragen