De grondwet van 1978

Thema

Spaanse geschiedenis

Aangenomen door de Cortes

31 oktober 1978

Referendum

6 december 1978

In werking

29 december 1978

Omvang

169 artikelen in elf titels

Herzieningen

Vier, in 1992, 2011, 2024 en 2026

Zeven opstellers en ruim drieduizend amendementen

Na de dood van Franco in 1975 koos Spanje niet voor een breuk maar voor een overgang in stappen. Bij de verkiezingen van 15 juni 1977 kozen de Spanjaarden een parlement dat zichzelf de taak gaf een grondwet te schrijven. De periode die daaraan voorafging komt aan bod in het overzicht van de Spaanse geschiedenis en in het artikel over Francisco Franco.

De grondwetscommissie van het Congres wees een werkgroep van zeven afgevaardigden aan, bekend als de padres de la Constitución, de vaders van de grondwet. Zij kwamen uit vrijwel het hele politieke spectrum: Gabriel Cisneros, José Pedro Pérez-Llorca en Miguel Herrero de Miñón namens regeringspartij UCD, Gregorio Peces-Barba namens de socialisten, Manuel Fraga namens rechts, Jordi Solé Tura namens de communisten en Miquel Roca namens de Catalaanse minderheid. Tussen augustus en december 1977 vergaderden zij 29 keer, en op hun voorontwerp kwamen meer dan drieduizend amendementen binnen, verdeeld over 779 ingediende stukken.

Op 31 oktober 1978 stemden beide kamers over de definitieve versie: 325 voor in het Congres en 226 in de Senaat, met zes respectievelijk vijf tegenstemmen. Die brede steun was het doel van wat in Spanje el consenso heet, het consensusmodel waarin de partijen bewust een tekst zochten die niemand volledig naar zijn hand zette. De herinnering aan de Spaanse Burgeroorlog en de dictatuur die erop volgde woog daarin mee.

Op 6 december 1978 legden de Cortes de tekst aan de kiezers voor. 87,78 procent van de uitgebrachte stemmen was voor, wat neerkwam op bijna 59 procent van alle kiesgerechtigden. Koning Juan Carlos I bekrachtigde de grondwet op 27 december, en met de publicatie in het staatsblad op 29 december 1978 trad hij diezelfde dag in werking.

Wat de grondwet vastlegt over staat, rechten en taal

De tekst telt 169 artikelen, verdeeld over een inleidende titel en tien genummerde titels, gevolgd door aanvullende bepalingen, overgangsbepalingen, een intrekkingsbepaling en een slotbepaling. Artikel 1 noemt Spanje een sociale en democratische rechtsstaat, legt de soevereiniteit bij het Spaanse volk en beschrijft de staatsvorm als een parlementaire monarchie. De koning is staatshoofd zonder regeringsmacht; de regering legt verantwoording af aan de Cortes Generales, het parlement van Congres en Senaat.

Titel I bevat de grondrechten. Daar staan onder meer de afschaffing van de doodstraf, met als enige uitzondering de militaire strafwet in oorlogstijd, en de bepaling dat geen enkel geloof staatsgodsdienst is. Artikel 3 maakt het Castiliaans de officiële taal van de hele staat en geeft de andere Spaanse talen een officiële status in de autonome gemeenschappen die dat in hun statuut regelen. Het Catalaans, het Baskisch en het Galicisch kregen daarmee weer een wettelijke basis, nadat die onder Franco was verdwenen. Over de talen en tradities die daarbij horen gaat een groot deel van de rubriek cultuur.

Het compromis over de regio's, en wat het openliet

Het gevoeligste onderwerp was de inrichting van het land. Artikel 2 spreekt van de ondeelbare eenheid van de Spaanse natie en erkent in diezelfde zin het recht op autonomie van de nationaliteiten en regio's waaruit zij bestaat. Dat beide uitspraken naast elkaar staan, was de prijs van het akkoord.

Titel VIII werkt die autonomie uit, maar tekent geen kaart. De grondwet bepaalt niet welke autonome gemeenschappen er zouden komen, hoeveel het er zouden worden of welke bevoegdheden elk van hen kreeg. Zij geeft een procedure waarmee gebieden zelf een statuut konden aanvragen en bevoegdheden overnemen. Zo ontstond in de jaren erna wat in Spanje el Estado de las autonomías heet, de autonomiestaat. De eerste aanvullende bepaling beschermt daarnaast de historische rechten van de territorios forales, de gebieden met eigen oude rechtstradities, waaronder Navarra en de Baskische provincies. Die rechten gaan terug op middeleeuwse koninkrijken en heerlijkheden; hoe die ontstonden, beschrijft het artikel over de Reconquista.

Die open formulering maakte het akkoord in 1978 mogelijk. Tegelijk verplaatste zij de discussie over bevoegdheden naar de statuten, de wetgeving en de rechtspraak die erop volgden, in plaats van haar in de grondwet zelf te beslechten.

Vier herzieningen in bijna vijftig jaar

Spanje kent twee manieren om de grondwet te wijzigen. De gewone procedure van artikel 167 vraagt een meerderheid van drie vijfde in beide kamers; een referendum volgt alleen wanneer een tiende van de leden van een van de kamers daarom vraagt. Alle vier de wijzigingen sinds 1978 zijn langs die weg gegaan, en bij geen van die vier is een referendum gehouden.

Voor ingrepen in de inleidende titel, in de belangrijkste grondrechten of in de titel over de Kroon geldt artikel 168, de verzwaarde procedure. Die vraagt twee derde van beide kamers, daarna ontbinding van het parlement, instemming van de nieuw gekozen kamers met opnieuw twee derde, en ten slotte een verplicht referendum. Dezelfde route geldt voor een volledige herziening. Sinds 1978 is die route nooit gebruikt.

Bron: Geïntegreerde tekst van de grondwet met alle doorgevoerde wijzigingen, Boletín Oficial del Estado

Veelgestelde vragen