Carmen

Hoofdcategorie

Kunst en cultuur in Spanje

Wat het is

Opera in vier bedrijven van Georges Bizet

Première

3 maart 1875, Opéra-Comique, Parijs

Literaire bron

Novelle van Prosper Mérimée, 1845

Libretto

Henri Meilhac en Ludovic Halévy, in het Frans

Plaats van handeling

Sevilla

Een Franse novelle uit 1845, een Parijse opera uit 1875

Carmen is een opera van de Franse componist Georges Bizet, met een libretto van Henri Meilhac en Ludovic Halévy naar de gelijknamige novelle van Prosper Mérimée uit 1845. De handeling speelt in Sevilla. De soldaat Don José raakt in de ban van Carmen, die in de sigarenfabriek werkt, laat voor haar zijn regiment in de steek en doodt haar wanneer zij voor de stierenvechter Escamillo kiest. Binnen de kunst en cultuur van Spanje neemt het werk een eigenaardige plaats in, want Spaans is het niet: tekst en muziek zijn Frans, de première was in Parijs en Spanje levert alleen het decor.

Dat onderscheid zit achter bijna elke vraag over Carmen. De opera heeft het buitenlandse beeld van de Spaanse cultuur zo sterk gekleurd dat veel mensen aannemen dat het verhaal uit Spanje komt. Mérimée schreef voor Franse lezers, en de beeldtaal van stierengevechten, smokkelaars en soldaten in Andalusië was in Frankrijk al bekend uit prenten, onder meer uit de reeks Tauromaquia van Francisco Goya.

De habanera komt uit een lied van Sebastián Iradier

Het beroemdste nummer uit de opera is de habanera waarmee Carmen zichzelf voorstelt, L'amour est un oiseau rebelle. Die melodie is niet van Bizet. Hij nam haar over van El arreglito, een habanera van de Baskische componist Sebastián Iradier die in Barcelona werd uitgegeven bij Andrés Vidal y Roger. De Biblioteca Nacional de España bewaart een gedigitaliseerd exemplaar van die bladmuziek.

Bizet dacht dat hij een volksliedje voor zich had. Toen hij hoorde dat het om een kort daarvoor gecomponeerd stuk van een bij naam bekende componist ging, nam hij in de uitgave van de zangpartituur een vermelding van die herkomst op. De habanera is bovendien geen Andalusische vorm, maar een dans die naar Havana is genoemd. Zo is het bekendste Spaanse moment van de opera een lied van een Baskische componist in een Cubaanse dansvorm, binnen een verhaal dat in Sevilla speelt.

Een koele ontvangst in Parijs, roem na Bizets dood

De première was op 3 maart 1875 in de Salle Favart, de zaal van de Opéra-Comique. Het huis zelf beschrijft die avond als een verrassing voor het publiek: het libretto gold als gewaagd en de dichte muzikale schrijfwijze beantwoordde niet aan wat Parijzenaars van een voorstelling in dit theater verwachtten. Bizet stierf enkele maanden later, zesendertig jaar oud, en heeft de verspreiding van zijn opera niet meer meegemaakt. Dat hij aan het mislukken van zijn werk bezweek, is een legende rond zijn plotselinge dood; hij overleed aan een hartaanval.

Nog in hetzelfde jaar werd Carmen in Wenen gespeeld, in een aangepaste versie, en daar begon de internationale loopbaan van het werk. Acht jaar na de première keerde de opera terug op het programma van de Opéra-Comique, en daarna nam het ene grote operahuis na het andere haar over. De naam van het genre waarin het stuk geschreven is, de opéra-comique, slaat niet op een komisch onderwerp maar op de Parijse theatertraditie waarin gezongen delen worden afgewisseld met gesproken tekst.

Het Spanje in Carmen is in Parijs bedacht

Bizet is nooit in Spanje geweest. Hij werkte met gedrukte muziek en met wat er in Parijs over Spanje in omloop was. In de partituur zijn de habanera en de seguidilla de duidelijkst herkenbare Spaanse ritmes; de rest is zijn eigen muziek in een stijl die Spanje moet oproepen.

Het beeld dat zo ontstond, met smokkelaars in de bergen, een stierenvechter als rivaal en een vrouw die zich aan geen enkele regel houdt, ligt in Spanje gevoelig. Er bestaat een eigen woord voor buitenlandse verbeeldingen van dit type, españolada, en Carmen wordt daarbij vaak genoemd. Het bezwaar gaat niet over de muziek maar over de versmalling: Andalusië staat in het werk voor heel Spanje en één personage voor een hele bevolkingsgroep. Spaanse kunstenaars hebben met dezelfde motieven gewerkt, van de stierengevechten in het werk van Pablo Picasso tot de reeks regionale taferelen die Joaquín Sorolla voor de Hispanic Society of America schilderde, waarin de verschillen tussen de streken juist het onderwerp zijn.

Veelgestelde vragen