De sardana

Soort

Kringdans op live muziek

Streek

Catalonië en Noord-Catalonië (Rosselló, Frankrijk)

Muziek

Cobla van elf musici

Onderdeel van

Spaanse tradities en feesten

Een kringdans waarin voorbijgangers meedoen

Bij een sardana staan de dansers in een ring, houden elkaar bij de hand en markeren de maten van de muziek met passen naar links en naar rechts. De kring staat in principe open: wie wil meedoen, sluit tussen twee dansers aan, en bij een drukke uitvoering ontstaan meerdere ringen naast elkaar op hetzelfde plein. Daarmee werkt de sardana anders dan de meeste andere Spaanse tradities en feesten, waarbij bezoekers toeschouwer zijn.

Het verschil met flamenco is in dat opzicht groot. Flamenco wordt uitgevoerd door dansers die het vak jarenlang hebben geleerd, voor een publiek dat kijkt. Aan een sardana doen mensen van alle leeftijden mee zonder dat er een podium aan te pas komt, al vraagt de dans wel iets van wie meedoet.

Curts en llargs, en het tellen vooraf

Een sardana bestaat uit twee soorten muzikale delen die elkaar in een vaste volgorde afwisselen. De korte delen, de curts, tellen volgens de Gran Enciclopèdia Catalana achttien tot veertig maten; de lange delen, de llargs, tellen er vijfenvijftig tot vijfentachtig. Bij de korte delen danst de kring met kleine passen, bij de lange delen met grotere.

Omdat het aantal maten per compositie verschilt, kun je niet zomaar beginnen. Iemand in de kring telt de maten van een deel en verdeelt ze in groepen passen, zodat de laatste pas samenvalt met de laatste maat van de muziek. Dat rekenwerk is het lastigste onderdeel van de dans en de reden dat ervaren dansers vaak de leiding nemen in hun ring.

De cobla: elf musici, twaalf instrumenten

De muziek komt van een cobla, een ensemble van elf musici dat voor deze dans is gevormd. Twaalf instrumenten, want de flabiolspeler bespeelt met één hand een kleine fluit en slaat met de andere op een trommeltje aan zijn arm, de tamborí. Dat duo is het oudste deel van het ensemble: de combinatie van fluit en trommel komt in Europa al sinds de middeleeuwen voor.

De rest van de bezetting kreeg zijn huidige vorm in de negentiende eeuw. Daarin is de tenora het meest herkenbare instrument, met een doordringende klank die boven de andere blazers uit komt.

Bron: Gran Enciclopèdia Catalana, lemma cobla

Van het Empordà naar de pleinen van Barcelona

Over de herkomst van de dans lopen de verklaringen uiteen. De Gran Enciclopèdia Catalana noemt oudere kringdansen als mogelijke voorlopers, waaronder de bal rodó uit het veertiende-eeuwse Llibre Vermell van Montserrat, en plaatst de eerste vermeldingen van het woord sardana in de tweede helft van de zestiende eeuw. Wat op het plein te zien is, is veel jonger dan die vroege sporen.

De vorm die de dans nu heeft, komt grotendeels op naam van Pep Ventura (1818-1875), een musicus uit het Empordà die vanaf 1837 actief was. Hij schreef ongeveer vierhonderd sardanes, legde de bezetting van de cobla vast, voegde de contrabas toe en gaf de tenora haar centrale rol. Vanuit Girona en Rosselló, het Catalaanse gebied over de Franse grens, bereikte de dans rond 1895 tot 1905 Barcelona.

Daar namen verenigingen hem over en droegen hem uit als de nationale dans van Catalonië, met een eigen weekblad vanaf 1921 en koepelorganisaties in Girona, Barcelona, Reus en Lleida. Sinds de jaren tachtig worden er in Catalonië jaarlijks ongeveer honderdvijftig aplecs gehouden, dagen die volledig om de sardana draaien. Binnen de Spaanse cultuur is de dans daardoor uitgegroeid tot een politiek geladen symbool, veel meer dan een vorm van vermaak. Dat hij door de aanwezigen zelf wordt gedanst, deelt hij wel met de sevillanas op de Feria de Abril in Sevilla.

Veelgestelde vragen