De Catalaanse onafhankelijkheidsbeweging

Gebied

Catalonië, autonome gemeenschap van Spanje

Hoofdstad

Barcelona

Autonomie sinds

Statuut van 18 december 1979

Officiële talen

Catalaans en Spaans

Onderwerp

Spaanse geschiedenis

Wat de beweging wil en wat de grondwet toestaat

De Catalaanse onafhankelijkheidsbeweging streeft naar een onafhankelijk Catalonië in de vorm van een republiek. Catalonië is nu een autonome gemeenschap met een eigen parlement, regering en president, samen de Generalitat. Het conflict over die status vormt sinds het einde van de dictatuur een apart hoofdstuk in de Spaanse geschiedenis: de beweging beroept zich op het recht van het Catalaanse volk om zelf te beslissen, de Spaanse staat op de grondwet.

Artikel 2 van de grondwet van 1978 gaat uit van de onlosmakelijke eenheid van de Spaanse natie en erkent tegelijk het zelfbestuur van nationaliteiten en regio’s. Het Constitutioneel Hof verklaarde in 2017 de Catalaanse referendumwet ongrondwettig, omdat die uitging van de soevereiniteit van het Catalaanse volk en niet van het hele Spaanse volk. Het bepleiten van onafhankelijkheid zelf is volgens datzelfde Hof vrij. Wie het plan in regels wil omzetten, moet de grondwet laten wijzigen.

Eigen instellingen, afgeschaft en hersteld

In de eeuwen van de Spaanse Gouden Eeuw bestond nog de Diputació del General, een Catalaans bestuursorgaan waarvan de Generalitat de naam overnam. Barcelona capituleerde op 11 september 1714 voor Filips V, en de volgende dag werden de Diputació en de stedelijke raad van Barcelona opgeheven. Het Decreet van Nova Planta van 1716 bracht een bestuur zonder Catalaanse vertegenwoordiging. Die 11 september is nu de nationale feestdag van Catalonië, de Diada.

In 1931 kwam er opnieuw een Generalitat, binnen de Tweede Republiek, en het Statuut van 1932 gaf Catalonië een parlement, een president en een uitvoerende raad. Tijdens de Spaanse Burgeroorlog bleef Catalonië tot begin 1939 aan de kant van de Republiek. Franco schafte de Generalitat al op 5 april 1938 bij decreet af, en president Lluís Companys werd in 1940 in Barcelona gefusilleerd.

Herstel na de dood van Franco

Na Franco’s dood op 20 november 1975 keerde Josep Tarradellas, de president van de Generalitat in ballingschap, in 1977 terug. Het Statuut van Autonomie werd op 25 oktober 1979 in Catalonië bij referendum goedgekeurd en op 18 december 1979 bekrachtigd. Bij de eerste autonome verkiezingen in 1980 koos Catalonië ruim veertig jaar na de afschaffing weer een eigen parlement, en Jordi Pujol was daarna tot 2003 president. In die jaren herleefden de Catalaanse taal en cultuur, die onder de dictatuur waren onderdrukt.

Het Statuut van 2006 en de uitspraak van 2010

Een hervorming van het Statuut werd in 2005 door het Catalaanse parlement goedgekeurd en op 18 juni 2006, na onderhandelingen met de Cortes, in een referendum in Catalonië bevestigd. De preambule vermeldt dat het Catalaanse parlement Catalonië met ruime meerderheid als natie heeft gedefinieerd, en artikel 6 noemt het Catalaans de eigen taal van Catalonië en de taal van normaal gebruik en voorkeursgebruik bij de overheid.

Meer dan vijftig volksvertegenwoordigers van de Partido Popular legden het Statuut voor aan het Constitutioneel Hof. Op 28 juni 2010 oordeelde het Hof dat de verwijzingen in de preambule naar ‘Catalonië als natie’ en naar ‘de nationale realiteit van Catalonië’ geen juridische werking hebben bij de uitleg van het Statuut. Het vernietigde onder meer de woorden ‘en voorkeursgebruik’ in artikel 6 en de bepalingen over een eigen Catalaanse rechterlijke raad. Andere bepalingen bleven staan, op voorwaarde dat ze op een bepaalde manier worden uitgelegd. Of deze uitspraak de beweging heeft versterkt, is een interpretatie. De Generalitat zelf laat de periode van de eis tot meer soevereiniteit in 2012 beginnen.

Van de Diada van 2012 tot de onafhankelijkheidsverklaring

Op 11 september 2012 demonstreerden volgens de Generalitat anderhalf miljoen mensen voor een nieuwe Europese staat. Een volksraadpleging op 9 november 2014 verklaarde het Constitutioneel Hof op 25 februari 2015 ongrondwettig. Bij de verkiezingen van 27 september 2015 werd de coalitie Junts pel Sí de grootste, en Carles Puigdemont werd op 10 januari 2016 tot president gekozen.

Op 6 september 2017 nam het Catalaanse parlement een wet aan voor een bindend referendum over zelfbeschikking, en twee dagen later een wet over de overgang naar een republiek. De Spaanse regering stapte naar het Constitutioneel Hof, dat de wetten schorste. Het referendum werd op 1 oktober toch gehouden, en op 17 oktober verklaarde het Hof de referendumwet ongrondwettig. Op 27 oktober verklaarde het parlement in een resolutie dat Catalonië een onafhankelijke staat in de vorm van een republiek wordt. Dezelfde dag keurde de Senaat de maatregelen goed die de regering op grond van artikel 155 van de grondwet had voorgesteld. De Catalaanse regering werd ontslagen, de autonomie werd opgeschort en er kwamen nieuwe verkiezingen op 21 december 2017. Het Hof vernietigde de resolutie op 8 november.

Strafzaak, gratie en amnestie

Het Hooggerechtshof veroordeelde op 14 oktober 2019 meerdere Catalaanse leiders voor hun rol in 2017. Oriol Junqueras kreeg dertien jaar cel wegens sedición, een misdrijf tegen de openbare orde dat meestal met oproer wordt vertaald, in combinatie met verduistering van publiek geld. Jordi Cuixart kreeg negen jaar wegens sedición. Op 22 juni 2021 kregen negen veroordeelden gratie voor de gevangenisstraf die zij nog moesten uitzitten.

De amnestiewet van 10 juni 2024 heft de strafrechtelijke, bestuurlijke en boekhoudkundige aansprakelijkheid op voor handelingen rond de volksraadpleging van 2014 en het referendum van 2017, voor zover die tussen 1 november 2011 en 13 november 2023 zijn verricht. Onder meer terrorisme met ernstige mensenrechtenschendingen en misdrijven tegen de financiële belangen van de Europese Unie vallen erbuiten, en rechters passen de wet per zaak toe. Op 26 juni 2025 oordeelde het Constitutioneel Hof, na een beroep van de Partido Popular, dat de grondwet een amnestie niet verbiedt. Het verklaarde wel de afbakening van de wet op twee punten gedeeltelijk ongrondwettig: artikel 1 lid 1 en een alinea van artikel 1 lid 3. Rechter Ricardo Enríquez schreef een afwijkende mening waarin hij de hele wet ongrondwettig noemde.

Hoeveel Catalanen willen een eigen staat?

Het Catalaanse opinie-instituut CEO (Centre d’Estudis d’Opinió, onderdeel van de Generalitat) hield tussen 21 mei en 25 juni 2026 een peiling onder 2.000 stemgerechtigden. Op de vraag of Catalonië een onafhankelijke staat moet worden, antwoordde 45,0 procent ja en 50,5 procent nee, bij een foutmarge van ongeveer 2,2 procentpunt. Bij de vraag wat Catalonië zou moeten zijn, konden de ondervraagden ook voor een federaal Spanje kiezen: 35,5 procent koos een onafhankelijke staat, 30,4 procent een autonome gemeenschap, 22,1 procent een staat binnen een federaal Spanje en 6,6 procent een regio van Spanje.

Veelgestelde vragen