De Spaanse Inquisitie, van 1478 tot 1834

Periode

1478 tot 1834

Oprichting

Bul van Sixtus IV, 1 november 1478

Eerste tribunaal

Sevilla, 1480

Tribunalen

16 in Spanje, 5 overzee

Definitief opgeheven

15 juli 1834

Hoort bij

Spaanse geschiedenis

De oprichting in 1478 en het tribunaal van Sevilla

De Spaanse Inquisitie was een rechtbank voor geloofszaken die van 1478 tot 1834 bestond, bijna drieënhalve eeuw in de Spaanse geschiedenis. Ze werd opgericht in de laatste decennia van de Reconquista, de christelijke herovering van het schiereiland die in 1492 eindigde met de val van Granada. Op 1 november 1478 vaardigde paus Sixtus IV een bul uit waarmee Isabella van Castilië en Ferdinand van Aragón inquisiteurs mochten aanstellen om zaken van geloof te onderzoeken.

De eerste twee inquisiteurs, beiden dominicanen, kregen hun opdracht op 27 september 1480 en vestigden zich in Sevilla. Het eerste auto de fe volgde op 6 februari 1481, waarbij zes mensen werden verbrand. Op 17 oktober 1483 werd Tomás de Torquemada inquisiteur-generaal. Hij legde de procedure vast in een reeks instructies van 28 artikelen.

Het net bestond uit zestien tribunalen in het huidige Spanje en vijf overzee. In de streek werkten comisarios, geestelijke functionarissen, en onbezoldigde leken, de familiares. Boven de tribunalen stond de centrale raad, de Suprema. Het gezag was dubbel. Ferdinand VII beschreef in 1814 de bevoegdheid van het Heilig Officie als een kerkelijke, door de pausen op verzoek van de koningen verleend, en een koninklijke, door de koningen zelf gegeven.

Wie er voor de inquisitie moest verschijnen

De eerste verdachten waren vooral conversos: joden die zich hadden laten dopen, en hun nakomelingen, van wie werd vermoed dat ze in het geheim joods bleven. Daarnaast richtte het tribunaal zich op moriscos, gedoopte moslims en hun nakomelingen. Hun geschiedenis staat op de pagina De Moren in Spanje, en hun voorouders leefden in Al-Andalus. Later kwamen protestanten, godslasteraars en mensen die van hekserij werden beticht erbij.

Ruim een kwart van de processen ging over zogeheten ketterse uitspraken: mondelinge of geschreven stellingen die als ketters of godslasterlijk golden. Ongeveer een tiende van de verdachten was geestelijke en een kwart was vrouw. Ook rond 1700 werden nog bekeerde joden vervolgd: tussen 1675 en 1730 stonden meer dan 2.200 mensen terecht omdat ze joodse gebruiken zouden naleven.

Hoe een proces verliep

Een zaak begon met een aangifte, en de verklaringen van getuigen bleven geheim voor de verdachte. In de beginjaren kregen verdachte bekeerde joden een genadetermijn van dertig of veertig dagen, soms verlengd tot zeventig, waarin ze vrijwillig konden bekennen. Foltering kwam voor, maar een bekentenis die onder foltering was afgelegd, mocht alleen in bepaalde soorten zaken als bewijs dienen.

De straffen liepen uiteen van een berisping tot de brandstapel. Veroordeelden droegen bij de openbare bekendmaking van het vonnis een boetekleed, de sanbenito, en hun bezittingen werden verbeurd verklaard. In Sevilla viel in 1481 het vermogen van enkele rijke conversos aan de kroon toe.

Hoeveel processen en hoeveel doden

Over de aantallen bestaan twee soorten gegevens. Het eerste is het aantal processen. Onderzoekers verzamelden voor een studie uit 2021 67.521 processen, waarvan 43.526 rechtstreeks uit primaire bronnen. Met een statistisch model schatten ze het totaal over de hele periode op ongeveer 136.000 processen, in lijn met eerdere schattingen van 115.000 tot 135.000. Ongeveer de helft van het geschatte totaal ontbreekt dus in hun database.

Het tweede is het aantal executies, en dat is omstreden. Een naslagwerk van EBSCO noemt schattingen die uiteenlopen van minder dan 4.000 tot meer dan 31.000 executies in drie eeuwen. De bronnen die voor deze pagina zijn geraadpleegd, laten niet toe om één getal te kiezen. Voor één afgebakende groep is er wel een percentage: van de meer dan 2.200 mensen die tussen 1675 en 1730 terechtstonden wegens joodse gebruiken, werd ongeveer 3 procent geëxecuteerd, en de meesten zaten jarenlang gevangen.

Vijf besluiten tussen 1808 en 1834

De inquisitie verdween niet met één besluit. Tussen 1808 en 1834 werd ze vier keer opgeheven en één keer hersteld, telkens bij een wisseling van bewind. Alle vijf de besluiten staan in de Gaceta de Madrid, de officiële gazette van die tijd, en de gescande pagina's zijn online te lezen via het Boletín Oficial del Estado.

Het besluit van 1813 hief het tribunaal op, maar niet het delict ketterij: de bevoegdheid ging terug naar de bisschoppen en hun vicarissen, en wereldlijke rechters legden de straffen op die de wet kende. Ferdinand VII liet in 1814 de Suprema en de tribunalen voorlopig terugkeren, met de regels die in 1808 voor het tribunaal golden, en stelde een commissie in die de werkwijze en de boekencensuur moest onderzoeken. Zijn motivering was dat Spanje zich in de zestiende eeuw dankzij het tribunaal niet had laten besmetten met de dwalingen die andere landen troffen, terwijl in Spanje letteren en heiligheid bloeiden. Dat is een argument van de koning en geen uitkomst van onderzoek. De bloei van de letteren waarnaar hij verwees, valt in de Spaanse Gouden Eeuw.

Twee besluiten hebben iets gemeen: in 1808 en in 1834 werd het vermogen van het tribunaal bestemd voor de staatsschuld. In 1834 ging het daarbij ook om de 101 kanunnikschappen die aan de inquisitie waren verbonden. Het besluit van 1834 verwijst bovendien naar een koninklijk besluit van 4 januari 1834, waarmee de censuur op geschriften over geloof en zeden al aan de bisschoppen was overgelaten.

Veelgestelde vragen