Diego Velázquez

Geboren

1599, Sevilla

Overleden

1660, Madrid

Leermeester

Francisco Pacheco, Sevilla

Hofschilder van

Filips IV, vanaf 1623

Bekendste werk

Las Meninas (1656), Museo del Prado, Madrid

Vakgebied

Kunst en cultuur in Spanje

Een schilder die ook hofbeambte werd

Diego Velázquez (1599-1660) was vanaf 1623 hofschilder van koning Filips IV en is een van de grote namen uit de Spaanse kunst. Hij werd in Sevilla opgeleid en werkte daarna in Madrid, waar hij de koning en zijn gezin schilderde, de overgave van Breda en het hofportret Las Meninas.

In Sevilla ging hij op elfjarige leeftijd in de leer bij de schilder Francisco Pacheco, wiens dochter Juana hij trouwde. Zijn eigen stijl ontwikkelde zich snel en liet de invloed van Caravaggio's dramatische schilderwijze zien. In 1623 schilderde hij Filips IV, en de koning stelde hem direct aan als een van zijn hofschilders. Daarmee kreeg hij toegang tot de koninklijke kunstverzameling, waar hij Italiaanse meesters kon bestuderen. In 1629 reisde hij naar Italië om zich verder te scholen en schilderijen voor de koning te kopen; bij een tweede reis, in 1649, liep zijn terugkeer vertraging op door persoonlijke omstandigheden.

Naast het schilderen kreeg hij steeds meer bestuurlijke taken. In 1636 werd hij assistent bij de koninklijke garderobe en in 1643 kamerheer, met toezicht op de gang van zaken in het paleis en op verbouwingen. In 1658 of 1659 werd hij ridder in de Orde van Santiago, iets wat hij zijn hele leven had nagestreefd; de bronnen noemen beide jaren. Hij overleed in 1660, en zijn vrouw stierf een week later.

Een keukenstuk uit zijn Sevillaanse jaren

Het schilderij Christus in het huis van Martha en Maria dateert vermoedelijk uit 1618, kort nadat Velázquez in Sevilla zelfstandig schilder was geworden. Op de voorgrond maalt een dienstmeisje knoflook tussen vis, eieren, pepers en een kruik olijfolie, terwijl een oudere vrouw naar haar gebaart. Door een opening rechtsboven is de bijbelscène te zien waar de titel naar verwijst.

Een keukenstuk als dit heet in het Spaans een bodegón: een voorstelling van eenvoudige huishoudelijke voorwerpen en mensen, uitgewerkt in nauwkeurig, natuurgetrouw detail. Volgens de National Gallery liet Velázquez zich waarschijnlijk inspireren door Vlaamse kunst uit de zestiende eeuw, waarin een alledaagse scène en een bijbelverhaal in één schilderij samenkomen. Voor wie hij het schilderij maakte, is niet bekend.

Filips IV en de overgave van Breda

Velázquez schilderde Filips IV en zijn gezin bijna veertig jaar lang. In het portret van de koning in bruin en zilver, van omstreeks 1631 tot 1632, draagt Filips een vest en broek met zilverdraad, een hoed met veren en het embleem van de Orde van het Gulden Vlies. Het schilderij herinnert waarschijnlijk aan een plechtigheid in 1632, waarbij de Cortes, de vergadering van afgevaardigden van het koninkrijk, de jonge kroonprins Baltasar Carlos trouw zwoeren. In zijn hand houdt de koning een verzoekschrift met de handtekening van Velázquez, die zelden tekende en alleen schilderijen die hij belangrijk vond.

Van dichtbij lijkt de penseelvoering onregelmatig, maar op afstand ontstaat een indruk van licht en stof. Het hoofd van de koning uit dit schilderij werd het voorbeeld voor latere koninklijke portretten.

Voor de Salón de Reinos in het Buen Retiro, een paleis van Filips IV in Madrid, schilderde Velázquez in 1634 en 1635 La rendición de Breda. Het doek toont hoe de Nederlandse bevelhebber Justinus van Nassau de sleutel van Breda overhandigt aan de Spaanse veldheer Ambrogio Spinola, bij de overgave van de stad in 1625. Het meet 307 bij 367 centimeter, hing in die zaal samen met negentien andere schilderijen en hangt nu in het Prado.

Las Meninas: wat vaststaat en wat wordt betwist

Las Meninas dateert van 1656 en hangt in het Prado in Madrid. Het doek meet 318 bij 276 centimeter en toont een kamer in het Alcázar, het koninklijk paleis van Madrid, in het voormalige vertrek van de overleden prins Baltasar Carlos. Midden in die kamer staat de vijfjarige infante Margarita Teresa. Om haar heen staan twee hofdames, de meninas van de titel, twee hofdwergen, een begeleidster in rouwkleding, een lijfwacht en, op de achtergrond in een deuropening, een hofbeambte. Links staat Velázquez zelf voor een groot doek, met zijn blik op de kijker gericht. In de koninklijke inventaris van 1666 heette het schilderij La Familia; de huidige titel staat sinds 1843 in de catalogus van het Prado.

Op de achterwand hangt een spiegel waarin de hoofden en schouders van Filips IV en koningin Mariana te zien zijn. Kunsthistorici zijn het er niet over eens wat die spiegel laat zien: het koningspaar dat op de plek van de kijker staat en naar het tafereel kijkt, of de weerspiegeling van het doek waaraan Velázquez werkt.

Het rode kruis van de Orde van Santiago op de borst van de geschilderde Velázquez is een latere toevoeging, want het schilderij dateert van 1656 en zijn benoeming kwam twee of drie jaar later.

Zijn enige bewaarde vrouwelijke naakt, met een spiegel

De Rokeby Venus, geschilderd tussen 1647 en 1651, is het enige vrouwelijke naakt van Velázquez dat bewaard is gebleven. Het doek meet 122,5 bij 177 centimeter. Venus ligt op een bed en wordt van achteren getoond. Haar zoon Cupido houdt een spiegel vast waarin haar gezicht onscherp te zien is, zodat de kijker niet kan zien wie zij werkelijk is. Ook in Las Meninas speelt een spiegel een rol.

Vrouwelijke naakten waren in het Spanje van de zeventiende eeuw ongebruikelijk, omdat de Kerk ze afkeurde. Toch bezaten de koning en rijke verzamelaars in privé werk van onder anderen Rubens en Titiaan.

Waar de besproken schilderijen hangen

Zijn twee grote hofschilderijen uit dit artikel hangen in het Prado in Madrid, de drie andere werken in de National Gallery in Londen. Musea wisselen hun opstelling soms; controleer op de website van het museum of het schilderij dat je zoekt op dat moment hangt.

Zijn plaats tussen El Greco, Goya en latere schilders

In de Spaanse kunst staat Velázquez na El Greco, die vóór hem in Toledo werkte, en vóór Francisco Goya, die in de achttiende eeuw hofschilder in Madrid werd. Latere schilders zochten zijn werk ook bewust op. In 1957 begon Pablo Picasso aan een reeks over Las Meninas, waarvan vijfenveertig werken bewerkingen van het schilderij zijn. De stichting van Salvador Dalí noemt Velázquez onder de schilders die het sterkst in diens werk doorklinken.

Veelgestelde vragen