El Greco

Naam

Doménikos Theotokópoulos

Geboren

1541, Kreta (toen Venetiaans)

Overleden

1614, Toledo

Stijl

Maniërisme

Werkzaam in Toledo

uiterlijk vanaf 1577

Bekendste werk

De begrafenis van de graaf van Orgaz, Iglesia de Santo Tomé

Vakgebied

Kunst en cultuur in Spanje

Van Kreta via Venetië en Rome naar Toledo

El Greco betekent "de Griek" en is de bijnaam van de schilder Doménikos Theotokópoulos. Hij werd in 1541 geboren op Kreta, dat toen bij Venetië hoorde, en stierf in 1614 in Toledo. Hij is een van de grote namen uit de Spaanse kunst en cultuur, hoewel hij pas als volwassene naar Spanje kwam en zijn vak elders had geleerd.

Op Kreta werd hij icoonschilder, en volgens de parochie van Santo Tomé in Toledo keren sporen van die opleiding terug in zijn latere werk. Een schilderij uit die tijd, De ontslapenis van Maria uit 1565 en 1566, hangt in de kathedraal van Ermoupoli in Griekenland. In Venetië werkte hij volgens de National Gallery in Londen onder Titiaan en liet hij zich beïnvloeden door Tintoretto en de schilders Bassano. In 1570 was hij in Rome, waar hij het werk van Michelangelo en Rafaël bestudeerde. Zo ontstond zijn maniëristische stijl, de stijl van de late zestiende eeuw met theatrale gebaren en felle kleuren.

Uiterlijk in 1577 had hij zich in Toledo gevestigd en daar bleef hij tot zijn dood.

Kerkelijke opdrachtgevers en conflicten over betaling

De meeste schilderijen maakte El Greco voor Toledo en omgeving, en de Toledaanse kerk was volgens het Museo del Greco zijn belangrijkste opdrachtgever. Een opdracht van Filips II voor het Escorial, Het martelaarschap van Sint-Mauritius, werd volgens de National Gallery niet goed ontvangen. In 1587 schilderde hij voor het domkapittel El Expolio, de ontkleding van Christus, bestemd voor de sacristie van de kathedraal.

Het Museo del Greco schrijft dat hij zijn werk zag als een intellectuele bezigheid die beter betaald moest worden dan met het bedrag dat na een taxatie werd vastgesteld, zoals toen gebruikelijk was, en dat hij daarover meermaals met opdrachtgevers voor de rechter kwam. Het bekendste geschil ging over De begrafenis van de graaf van Orgaz. Taxateurs waardeerden dat doek op 1.200 dukaten. De pastoor van Santo Tomé vond dat te veel naast de 318 dukaten voor El Expolio en de 800 voor het schilderij voor het Escorial, maar de aartsbisschoppelijke raad besliste dat de 1.200 dukaten betaald moesten worden.

De begrafenis van de graaf van Orgaz

Het schilderij verbeeldt een wonder dat volgens de overlevering in 1327 plaatsvond. Gonzalo Ruiz de Toledo, heer van Orgaz, was in 1323 overleden en werd vier jaar later overgebracht naar zijn kapel in de Toledaanse kerk Santo Tomé. Tijdens de uitvaartdienst zouden de heiligen Augustinus en Stefanus uit de hemel zijn gekomen om hem zelf in zijn graf te leggen. Het wonder werd in 1583 officieel erkend, waarna de pastoor van Santo Tomé het schilderij liet maken. Op 15 maart 1586 werd een overeenkomst getekend die de voorstelling in de onderste helft nauwkeurig vastlegde. Het werk moest met Kerstmis van dat jaar klaar zijn en werd in het voorjaar van 1588 geleverd.

Het doek bestaat uit twee zones. Onder staat de begrafenis, bijna alleen in zwart en grijs en verlicht door zes toortsen. Volgens de parochie koos El Greco daar de nuchtere, realistische manier van de Vlaamse school, en zijn de omstanders edellieden uit zijn eigen tijd. Boven zit Christus in een driehoek van licht, met Maria en Johannes de Doper aan weerszijden, in veel kleuren en met een licht dat de parochie aan de Venetiaanse school toeschrijft.

Van dichtbij valt het beeld uiteen in verfstreken. De parochie noemt als voorbeeld de weerspiegeling van het gezicht van Stefanus in het harnas van de graaf, en schrijft dat Francisco Goya en later Pablo Picasso in El Greco de eerste impressionist zagen.

Vista y plano de Toledo: een stadsgezicht met plattegrond

In het Museo del Greco hangt een schilderij uit 1610 tot 1614 waarin de stad op twee manieren is weergegeven: als gezicht in perspectief en als gedetailleerde plattegrond, die een jongen aan de kijker voorhoudt. Het museum noemt het een zeldzaam werk, omdat er op het Iberisch schiereiland geen stadsgezichten van dit soort bestonden.

Het is geen getrouwe weergave. El Greco schrijft in een tekst op het doek dat hij het Hospital Tavera als model naar voren moest zetten, omdat het gebouw anders de Puerta de Bisagra zou bedekken en zijn koepel boven de stad zou uitsteken. Het ziekenhuis staat op een wolk, een verwijzing naar de beheerder van het gebouw, Pedro Salazar de Mendoza, een vriend van de schilder en waarschijnlijk de opdrachtgever.

Vergeten in de achttiende eeuw, herontdekt rond 1900

In de zeventiende eeuw nam zijn faam af, al bleef hij een gerespecteerd schilder die de Toledaanse schilders van die tijd beïnvloedde. In de achttiende eeuw verdween die faam volgens het Museo del Greco helemaal: zijn werk gold als extravagant en zelfs als belachelijk. Het herstel begon met de romantiek. Een tweede impuls kwam na 1898, toen Spanje zijn laatste koloniën verloor en in een economische en maatschappelijke crisis raakte. De generatie van '98 dacht na over de toestand van Spanje en over de Spaanse cultuur, en daarin werden Toledo en El Greco een vast referentiepunt.

Uit die tijd komt het beeld van El Greco als vertolker van de Castiliaanse geest en het Spaanse mysticisme, hoewel zijn Kretenzer afkomst nooit werd verborgen. In 1902 hield het Prado de eerste tentoonstelling die aan hem was gewijd, terwijl Manuel Bartolomé Cossío werkte aan de eerste wetenschappelijke catalogus van zijn werk. Volgens het museum is zijn invloed terug te vinden van zijn tijdgenoten tot de Amerikaanse abstract-expressionisten van de twintigste eeuw.

Zijn werk in Toledo: parochiekerk, kathedraal en museum

Wie in Toledo werk van El Greco wil zien, komt langs drie beheerders: de parochie van Santo Tomé, het kathedraalkapittel en het Museo del Greco, dat bij het Spaanse ministerie van Cultuur hoort. Het werk hangt dus niet in één gebouw. Openingstijden en tarieven verschillen per beheerder en kunnen wisselen, dus bekijk ze vooraf op de websites die onder de bronnen staan.

In de sacristie hangt El Expolio sinds 1798 in een altaarstuk van marmer en brons, dat het retabel verving dat El Greco zelf had gemaakt. Van dat origineel bleef alleen een beeldengroep bewaard. Het Museo del Greco hangt zijn apostelen bewust naast drie Andalusische barokschilderijen, om het verschil te laten zien tussen zijn maniërisme en de barok, de stijl van onder anderen Diego Velázquez.

Schilderijen uit eerdere perioden hangen in Madrid. Het Museo del Greco noemt De annunciatie uit 1576 in het Museo Thyssen-Bornemisza en De Drie-eenheid uit 1577 tot 1580 in het Prado als voorbeelden.

Veelgestelde vragen