Spaanse spreekwoorden: wat een refrán is en hoe je hem leest

Onderwerp

Spaanse taal

Spaans woord

refrán, meervoud refranes

Verzameling

Refranero multilingüe, Instituto Cervantes

Ook gelabeld

frase proverbial

Refrán en frase proverbial

Een refrán is het Spaanse woord voor een spreekwoord, en het hoort bij de Spaanse taal zoals die al eeuwen wordt opgeschreven. Het Instituto Cervantes beschrijft ze in het Refranero multilingüe, een selectie van populaire Spaanse uitspraken, vooral refranes en frases proverbiales. Bij elke uitspraak staan de betekenis, varianten, bronnen en vertalingen, onder meer in het Duits, Frans, Engels, Italiaans en Russisch. Dat maakt de verzameling bruikbaar om te zien hoe oud een uitspraak is en of hij nog wordt gebruikt.

Het Refranero gebruikt twee labels. Een uitspraak als Nadie está obligado a hacer más de lo que sabe y puede staat als frase proverbial in de verzameling, hoewel het een volledige zin met een les is. Reken er dus niet op dat het label samenvalt met het Nederlandse onderscheid tussen spreekwoord en spreekwoordelijke uitdrukking. Wie de gewone woorden en zinnen zoekt, vindt die bij Spaanse woorden en zinnen.

Vier uitspraken uit het Refranero

De vier uitspraken hieronder zijn uit de verzameling genomen om te laten zien wat een vermelding bevat. Ze zijn geen lijst van de bekendste Spaanse spreekwoorden.

Bron: Refranero multilingüe, Centro Virtual Cervantes

Eén spreekwoord, meerdere formuleringen

Een refrán heeft niet één vaste tekst. Bij No con quien naces sino con quien paces noemt het Refranero drie andere vormen, waaronder El buey no es de donde nace, sino de donde pace. Bij No da quien quiere sino quien tiene y quiere staan varianten van Correas en uit het Seniloquium met een andere woordvolgorde of een ander slot. Wie een spreekwoord citeert, kan bij een andere bron dus een iets andere tekst tegenkomen.

Ook de leeftijd blijkt uit de vermelding. Santillana, Núñez en Correas zijn oude verzamelingen, en Sancho Panza gebruikt de eerste uitspraak in het tweede deel van Don Quijote. Van de vier uitspraken hierboven staan er drie als verouderd of weinig gebruikt aangemerkt. Dat een refrán in het Refranero staat, zegt dus niet dat je hem in een gesprek nog zult horen. Lees voor je een spreekwoord zelf gebruikt wat er bij de vermelding staat over het gebruik.

Spreekwoord of vaste formule

Niet elke vaste uitdrukking is een spreekwoord. ¡Salud! bij het proosten, uitgelegd bij proost in het Spaans, en gracias, dat je terugvindt bij dankjewel in het Spaans, horen bij een bepaald moment en bevatten geen les. Hetzelfde geldt voor begroetingen in het Spaans.

Een refrán beschrijft juist iets algemeens aan de hand van een kort beeld of een stelling, zoals dat goede wil niet genoeg is als je niets hebt om te geven. Je zegt hem niet bij elke gelegenheid, maar als een situatie erbij past.

Veelgestelde vragen