Tutear of usted: wanneer gebruik je welke aanspreekvorm?

Informeel enkelvoud

tú (tutear)

Beleefd enkelvoud

usted

Meervoud

vosotros in het grootste deel van Spanje, ustedes in West-Andalusië, op de Canarische Eilanden en in Latijns-Amerika

Thema

Spaanse taal

Twee vormen, twee reeksen werkwoordsvormen

Waar het Nederlands je en u kent, heeft het Spaans tú en usted. Iemand tutoyeren heet tutear; iemand met usted aanspreken heet tratar de usted. De keuze zie je terug in het werkwoord: ¿Cómo estás? is vertrouwd, ¿Cómo está usted? is beleefd. Usted krijgt namelijk de werkwoordsvorm van de derde persoon, ook al spreek je iemand direct aan. Wie de begroetingen onder begroetingen in het Spaans bekijkt, ziet dat dit onderscheid vrijwel overal terugkomt.

Usted gaat terug op vuestra merced, letterlijk "uwe genade". In de zestiende eeuw was de oudere beleefdheidsvorm vos zo ver verwaterd dat hij ook tegen gelijken werd gebruikt, waarna vuestra merced de beleefde aanspreekvorm werd. Die herkomst verklaart de derde persoon: je sprak iemand toe als "uwe genade", en dat is grammaticaal een zij-vorm. Via tussenvormen als vuessa merced en vuesansted schoof het woord in de zeventiende eeuw op naar usted. Meer over het Spaans in het algemeen staat op de pagina over de Spaanse taal.

Wanneer past welke vorm?

De kern is afstand. Tú hoort bij familie, vrienden, kinderen en mensen met wie je een band hebt of die je als gelijke behandelt. Usted hoort bij mensen die je niet kent en bij wie je respect of afstand wilt tonen, zoals een veel oudere onbekende, iemand in een formele functie of een klant in een zakelijk gesprek. Het leerplan van het Instituto Cervantes omschrijft usted op dezelfde manier, als een vorm om sociaal respect of afstand te tonen. Waar de grens ligt, verschilt per land en per situatie. In Spanje is tú de laatste decennia in meer situaties gewoon geworden, en usted blijft vooral over voor duidelijk oudere onbekenden en voor formele contacten.

Een praktische vuistregel van de redactie: spreek iemand die duidelijk ouder is of een formele rol heeft eerst met usted aan. Stelt de ander voor om te tutoyeren, vaak met tutéame of puedes tutearme, dan stap je over. Een te vertrouwelijke toon valt bij een oudere onbekende sneller op dan een te beleefde. Toch kan usted in Spanje bij bepaalde leeftijden juist te afstandelijk overkomen, dus let op de vorm waarmee de ander jou aanspreekt.

Verschillen tussen Spanje en Latijns-Amerika

Bij het meervoud ligt de grens anders. In het grootste deel van Spanje gebruikt men vosotros voor een groep vertrouwde mensen en ustedes voor een formele groep. In West-Andalusië, grofweg de provincies Huelva, Cádiz en Sevilla met delen van Córdoba en Málaga, is ustedes het enige meervoud, ook onder vrienden. Dat geldt ook op de Canarische Eilanden en in heel Latijns-Amerika, waar vosotros niet bestaat. In Oost-Andalusië (Jaén, Almería, Granada) hoor je vosotros nog wel. Een verschil is het werkwoord: op de Canarische Eilanden en in Latijns-Amerika hoort bij ustedes altijd de derde persoon meervoud, terwijl je in West-Andalusië in de spreektaal vaak nog een tweede-persoonsvorm hoort. Reis je dus van Madrid naar Sevilla of naar Mexico, dan hoor je minder vosotros.

Voor het enkelvoud geldt een tweede verschil. In ongeveer vijftien Spaanstalige landen, waaronder Argentinië, Uruguay, Paraguay, Honduras, Nicaragua en Costa Rica, wordt vos gebruikt als vertrouwde vorm (voseo), in sommige landen alleen in bepaalde streken en naast tú. Vos is dezelfde vorm die in Spanje in de zeventiende eeuw steeds minder werd gebruikt en kort daarna verdween, maar in Amerika bleef bestaan en daar vertrouwd ging klinken. In Mexico, behalve in Chiapas, en in het Caribisch gebied hoor je alleen tú. In Costa Rica, Guatemala en Colombia gebruikt men usted bovendien soms binnen familie en vriendenkring, als warme vorm in plaats van als afstandelijke (ustedeo). Wie daar usted hoort, kan dus niet automatisch concluderen dat het formeel is. Waar usted wel afstand aangeeft, kiest men in Latijns-Amerika er volgens het Instituto Cervantes sneller voor bij onbekendheid, rangverschil of een verschil in leeftijd of geslacht.

Veelvoorkomende fouten voor Nederlandstaligen

Het Nederlandse u is niet altijd het Spaanse usted, en je is niet altijd tú. Vertaal je letterlijk, dan klinkt het snel te stijf of te los. Veel leerders vergeten bovendien de werkwoordsvorm aan te passen: usted tienes mengt twee reeksen. Leer daarom bij elke zin de bijbehorende werkwoordsvorm mee. Voorbeelden van veelgebruikte zinnen vind je bij Spaanse woorden en zinnen, en ook bij dankjewel in het Spaans kies je tussen een informele en een beleefde formulering.

Veelgestelde vragen