Etenstijden in Spanje en het menú del día

Hoofdmaaltijd

De lunch, tussen 14.00 en 16.00 uur

Avondeten

Meestal vanaf 21.00 uur

Menú del día

Twee gangen met brood, drank en nagerecht, op werkdagen 's middags

Gemiddelde prijs in 2025

14,20 euro, van 13,00 euro op de Canarische Eilanden tot 16,00 euro op de Balearen

Wettelijk verplicht geweest

Van 1965 tot 5 februari 2010

Tijdzone op het vasteland

Midden-Europese tijd, voor op de zonnetijd

Rubriek

Praktisch

Waarom er in Spanje later wordt gegeten

In Spanje is de lunch de hoofdmaaltijd. In het tijdsbestedingsonderzoek van het Spaanse statistiekbureau valt die maaltijd tussen 14.00 en 16.00 uur, en het avondeten begint doorgaans na negen uur 's avonds. Vanuit Nederland gezien is dat laat, al zit het verschil minder in de Spaanse gewoonte dan in de Spaanse klok. Etenstijden horen daarmee bij de praktische voorbereiding van een reis naar Spanje, net als vervoer, betalen en openingstijden.

De nulmeridiaan van Greenwich loopt dwars door Spanje, van de Aragonese Pyreneeën tot Castellón, maar het vasteland houdt de Midden-Europese tijd aan, dezelfde als Berlijn en Rome. Spanje stapte daar in 1940 op over om gelijk te lopen met Frankrijk en Duitsland, en ging na de oorlog niet terug, terwijl Groot-Brittannië en Portugal dat wel deden. Een rapport van het Spaanse Congres uit 2013 zet het verschil op een rij: in het oosten van het land scheelt de officiële tijd een uur met de zonnetijd in de winter en twee uur in de zomer, in Galicië twee en drie uur. Hetzelfde rapport vat de Spaanse gewoonte samen als eten om één uur 's middags en dineren om acht uur 's avonds volgens de zon, terwijl de klok drie uur en tien uur aanwijst. Hoe groot de afstand tot de zonnetijd precies is, hangt dus af van plaats en seizoen. Wat het verschil met de Nederlandse klok voor je dagindeling betekent, staat bij het tijdsverschil met Spanje.

De klok verklaart waarom alles later op de dag valt; de werkdag verklaart waarom de middagpauze zo lang is. Hetzelfde rapport beschrijft de jornada partida, de gesplitste werkdag: beginnen rond negen uur, doorwerken tot twee uur, dan een onderbreking van twee uur of meer om te eten, en daarna een middagdeel dat laat eindigt. Die lange pauze stamt uit de jaren na de Spaanse Burgeroorlog, toen veel mensen twee banen hadden, een officiële in de ochtend en een tweede in de namiddag. In de grote steden maakt de gesplitste werkdag plaats voor een doorlopende dag, maar het eetritme is gebleven. Het rapport verbindt daaraan een gevolg dat weinig met eten te maken heeft: Spanjaarden staan vroeg op en slapen gemiddeld bijna een uur minder dan de Wereldgezondheidsorganisatie aanraadt.

Vijf eetmomenten op een Spaanse dag

Een Spaanse dag heeft meer eetmomenten dan een Nederlandse, en ze zijn ongelijk over de dag verdeeld. Het ontbijt is klein: koffie met een geroosterde boterham of een stuk gebak, vaak staand aan de bar. Halverwege de ochtend volgt een tweede, hartiger hap. Na tweeën komt de grote maaltijd, en aan het eind van de middag de merienda, een tussendoortje met koffie of chocolademelk waar vooral kinderen na schooltijd op rekenen. Pas na negenen volgt het avondeten.

De comida is de maaltijd waar de dag omheen is gebouwd. Hij bestaat meestal uit een eerste gang, een tweede gang en een nagerecht of koffie, en er wordt ruim de tijd voor genomen: het parlementsrapport over werktijden zet de middagonderbreking op twee uur of meer. Omdat er 's middags warm en uitgebreid is gegeten, is het avondeten kleiner: een omelet, een salade, gegrilde vis of een paar tapas.

De uren schuiven mee met het seizoen. In de zomer gaat de zon pas laat onder en wordt er ook later gegeten; in de winter schuift alles naar voren. Hoe warm een zomeravond in Spanje nog is en hoe sterk dat per streek verschilt, lees je bij het weer en klimaat in Spanje.

Bron: INE, tijdsbestedingsonderzoek 2009-2010, met het uur van de hoofdmaaltijd

Almuerzo betekent niet overal hetzelfde

Twee Spaanse woorden leveren bij Nederlandstaligen de meeste verwarring op. La comida is in het grootste deel van Spanje het gewone woord voor de middagmaaltijd, en tegelijk het woord voor eten in het algemeen. Almuerzo staat in standaardgebruik voor diezelfde middagmaaltijd: het parlementsrapport over werktijden gebruikt het zo, met het voorstel die pauze te beperken tot één uur, bij voorkeur van één tot twee. In Valencia en omgeving betekent hetzelfde woord juist de hap halverwege de ochtend. Die is daar uitgegroeid tot een eigen gewoonte met een vaste volgorde, het esmorzaret: tussen negen en twaalf uur eerst pinda's, lupinebonen en augurken, dan een stevig broodje met worst, omelet of varkensvlees, een biertje of wijn met limonade erbij, en als afsluiting een cremaet, koffie met rum, suiker, kaneel en citroenschil.

Het menú del día: twee gangen voor één prijs

Het menú del día is een complete lunch voor één vaste prijs: een eerste gang, een tweede gang, brood, een drankje en een nagerecht of koffie. Per gang kies je uit een korte lijst van meestal drie tot zes gerechten, en die lijst wisselt per dag. Restaurants zetten het aanbod op een bord naast de deur of op een los blad bij de tafel, met de prijs eronder. Omdat alles in één bedrag zit, weet je voor je gaat zitten wat de rekening wordt.

In 2025 kostte het menú del día gemiddeld 14,20 euro, volgens de peiling die brancheorganisatie Hostelería de España samen met Edenred uitvoert. Dat is 1,5 procent meer dan het jaar ervoor en een euro meer dan in 2022. Tussen de goedkoopste en de duurste regio zit drie euro verschil.

Die prijs ligt onder wat dezelfde gerechten los van de kaart kosten. Dat past bij de groep voor wie het menu bedoeld is: mensen die doordeweeks buiten de deur eten omdat ze werken. Veel zaken bieden het daarom alleen van maandag tot en met vrijdag 's middags aan. Buiten die uren staan dezelfde gerechten gewoon op de kaart, tegen de kaartprijs.

Op het bord staat meestal in verkorte vorm wat er bij de prijs hoort. Pan y bebida incluidos betekent brood en drank inbegrepen, postre o café dat je aan het eind kiest tussen een nagerecht en koffie, en IVA incluido dat de btw al in het bedrag zit. Ontbreekt de prijs op het bord, vraag er dan naar voordat je gaat zitten.

Bron: Hostelería de España en Edenred, peiling naar de prijs van het menú del día

Een toeristenmaatregel uit 1965 die is gebleven

Het vaste middagmenu begon als overheidsbeleid. Het ministerie van Informatie en Toerisme, onder Manuel Fraga Iribarne, verplichtte restaurants in het midden van de jaren zestig een menú turístico aan te bieden, zodat buitenlandse bezoekers overal voor een vooraf bekende prijs konden eten. De restaurantordening van 17 maart 1965 legde vast hoe dat menu eruitzag: de gast koos één gerecht uit de groep voorgerechten, één uit de groepen daarna en één uit de nagerechten, en kreeg daar ongeveer tachtig gram brood en een kwart liter landwijn bij, alles in de prijs inbegrepen. De maximumprijzen stelde de overheid zelf vast, per categorie restaurant, en publiceerde ze in het staatsblad.

Die verplichting verdween op 5 februari 2010. Met Real Decreto 39/2010 trok de regering een reeks toeristische regels uit de jaren zestig tot tachtig in, waaronder de ordening van 1965, omdat ze niet meer pasten bij de Europese dienstenrichtlijn; de autonome regio's maken sindsdien hun eigen regels. Het menu zelf bleef bestaan, ook zonder wettelijke plicht, omdat het aansloot bij de manier waarop Spanje de werkdag indeelt. Het restaurant bepaalt nu zelf wat erin zit en wat het kost.

Van primer plato tot la cuenta

Bestellen gaat in een vaste volgorde. De ober vraagt eerst wat je wilt drinken, daarna het primer plato en het segundo plato, en pas aan het eind of je een nagerecht of koffie wilt. De twee gangen komen na elkaar op tafel; de eerste is vaker groente, soep, pasta of peulvruchten, de tweede vlees of vis. Vraag je om water, dan kun je kiezen tussen een fles en kraanwater: sinds 2022 moeten horecazaken in Spanje hun gasten altijd gratis ongebotteld water aanbieden naast de dranken die ze verkopen. Of dat water overal drinkbaar is, staat bij kraanwater in Spanje.

De rekening, la cuenta, komt pas als je erom vraagt; ongevraagd afrekenen geldt als een gast wegsturen. Op een terras kan de prijs hoger liggen dan binnen of aan de bar, en dat hoort op de kaart vermeld te staan. Betalen kan vrijwel overal met de kaart, al houden kleine bars soms een minimumbedrag aan; over pinnen en contant geld gaat geld en betalen in Spanje.

Bestellen in het Spaans

Vier zinnen volstaan voor een hele bestelling. Met ¿tienen menú del día? vraag je of er een dagmenu is. Met ¿qué lleva? vraag je wat er in een gerecht zit, wat helpt bij namen die niets verraden. De gangen noem je in de vaste formule de primero…, y de segundo…, met het gerecht erachter. Aan het eind vraag je met la cuenta, por favor om de rekening. Spreekt de ober geen Engels, dan komt wijzen op het bord vaak sneller tot een bestelling dan zoeken naar woorden.

Eten buiten de Spaanse uren

Tussen de twee bedieningen door is de keuken in veel restaurants dicht. Wie om zes uur 's avonds warm wil eten, vindt buiten de toeristengebieden weinig open, en om twaalf uur 's middags is de lunchbediening vaak nog niet begonnen. Bars overbruggen dat gat: daar krijg je de hele dag door tapas, een bocadillo of een tosti, zonder dat je aan tafel hoeft. De tijden van de keuken staan meestal op de deur of op de website van de zaak.

Aan de kust en in de grote steden passen veel restaurants zich aan hun gasten aan en serveren ze de hele dag door. In kleinere plaatsen in het binnenland is dat zeldzamer. Reserveren helpt vooral in het hoogseizoen en rond feestdagen, wanneer Spaanse families zelf uit eten gaan; welke maanden het drukst zijn, lees je bij de beste reistijd voor Spanje.

Op een reisdag werkt het Spaanse ritme vaak in je voordeel. Wie 's avonds laat landt, kan nog warm eten omdat de keukens dan nog open zijn; hoelang de vlucht zelf duurt, vind je bij de vliegtijd naar Spanje. Onderweg gelden andere tijden: wegrestaurants en stationszaken serveren ook buiten de gewone uren, wat op een lange rit of treinreis uitmaakt. Afstanden en verbindingen horen bij reizen en vervoer in Spanje.

Veelgestelde vragen