Alcalá de Henares, een stad ontworpen rond een universiteit

Waarom de universiteit en niet Cervantes de werelderfgoedstatus verklaart

Alcalá de Henares is een gemeente in de regio Madrid, oostelijk van de hoofdstad aan de rivier de Henares, met 203.208 inwoners op 1 januari 2025. In december 1998 kwam de stad op de Werelderfgoedlijst van UNESCO, en de reden daarvoor is niet Miguel de Cervantes, die hier werd geboren, maar de universiteit. Alcalá was volgens UNESCO de eerste stad die uitsluitend werd ontworpen om de zetel van een universiteit te zijn, en diende daarna als voorbeeld voor studiecentra in Europa en Amerika.

Kardinaal Cisneros begon het project in 1499 met de eerste steen van het Colegio Mayor de San Ildefonso; een pauselijke bul uit hetzelfde jaar gaf hem het recht een universiteit te stichten. UNESCO noemt ook het idee achter die stedenbouw, want in Alcalá kreeg het ideaal van de godsstad, de Civitas Dei, voor het eerst een vorm in steen.

Hoe de naam Complutense in Madrid terechtkwam

De universiteit die Cisneros stichtte, bestaat op deze plek niet meer. Vanaf de achttiende eeuw liep het onderwijs terug, en een koninklijk besluit van 29 oktober 1836 beval de overplaatsing naar Madrid. In 1837 waren alle faculteiten gevolgd en in 1843 was er in Alcalá niets meer van de instelling over. In Madrid groeide zij uit tot de Universidad Complutense, en die naam verwijst naar Alcalá zelf: Complutum was de Romeinse naam van de stad.

Wat achterbleef, waren de gebouwen; een vereniging van inwoners, de Sociedad de Condueños, zette zich in voor hun behoud. Pas in 1977, na de overgang naar de democratie, opende hier opnieuw een universiteit haar deuren, de huidige Universidad de Alcalá. Zij en de Complutense in Madrid gaan terug op dezelfde stichting van 1499.

Het geboortehuis van Cervantes, en wat daarover vaststaat

Aan de Calle Mayor 48 staat het Museo Casa Natal de Cervantes, ingericht als het huis van een welgestelde familie uit de zestiende en zeventiende eeuw. De toegang is gratis.

Over het pand zelf ligt de geschiedenis minder vast dan de naam doet vermoeden. Welk huis in Alcalá het geboortehuis was, stond tot 1948 ter discussie; in dat jaar wees de Cervantes-onderzoeker Luis Astrana Marín dit gebouw aan. Het gemeentebestuur kocht het in 1954, het museum opende in 1956 en sinds 1985 beheert de Comunidad de Madrid het. Het adres is dus een toeschrijving uit de twintigste eeuw en geen door documenten bevestigde plek.

Een theater uit 1601 dat nog in gebruik is

In 1601 gaf het stadsbestuur de meestertimmerman Francisco Sánchez opdracht een corral de comedias te bouwen op het plein dat toen Plaza del Mercado heette: een openbaar theater op een binnenplaats, met het publiek rondom en boven het speelvlak. In 1602 ging het open. Het is het oudste nog werkende corral de comedias van Europa en in Spanje het oudste dat met documenten is onderbouwd. Het gebouw werd daarna overdekt coliseum (1785), romantisch theater (1830) en bioscoop tot in de jaren zeventig, en die verbouwingen zijn in de constructie nog terug te vinden. Naast voorstellingen zijn er geleide bezoeken.

Drie Cercanías-lijnen en een centrum op loopafstand

Alcalá heeft een eigen station aan Cercanías Madrid met de lijnen C-2, C-7 en C-8, plus treinen voor middellange en lange afstand. Lijn C-2 loopt van Guadalajara via Alcalá naar Atocha en Chamartín; lijn C-7 begint in Alcalá en eindigt in Príncipe Pío. Er is een tweede halte, Alcalá Universidad, en vanuit Madrid rijdt buslijn 223.

De universiteitsgebouwen, het geboortehuis, het Corral de Comedias en de Calle Mayor met haar zuilengalerijen liggen binnen één wandeling, dus een dag of een halve dag vanuit de hoofdstad is genoeg. Het klooster- en paleiscomplex van El Escorial ligt ten noordwesten van Madrid, de paleistuinen van Aranjuez ten zuiden en het dorp Chinchón ten zuidoosten, dus die laten zich niet met Alcalá op één dag combineren. Binnen de steden in Spanje is dit er een voor liefhebbers van universiteitsgeschiedenis en Gouden Eeuw-theater.

Veelgestelde vragen