Aranjuez, een koninklijk landschap aan de Taag

Werelderfgoed is hier het landschap, niet alleen het paleis

Aranjuez ligt aan de Taag, in het zuiden van de autonome gemeenschap Madrid, en wordt meestal aangekondigd als een koninklijk paleis met tuinen. Die beschrijving laat het grootste deel weg. UNESCO zette in 2001 niet het paleis maar het Cultureel landschap van Aranjuez op de werelderfgoedlijst: een gebied van 2.047,56 hectare rond de Taag en de Jarama, waarin behalve het paleis en de siertuinen ook de historische tuinderijen, de bomenlanen, de oude bospercelen en het achttiende-eeuwse stadscentrum zijn opgenomen.

Die afbakening verklaart waarom een bezoek aan Aranjuez uit onderdelen bestaat die op het eerste gezicht los van elkaar staan. De aardbeien, de geometrische indeling van het landschap en de eerste spoorlijn van Madrid horen bij dezelfde geschiedenis als het paleis zelf, omdat het hof hier eeuwenlang water, akkers, lanen en gebouwen in samenhang liet inrichten. In de universiteitsstad Alcalá de Henares gaat de werelderfgoedstatus over de universiteit en de historische binnenstad, in Aranjuez over de inrichting van een heel rivierdal.

Van het paleis van Felipe II tot de vleugels van Carlos III

Felipe II gaf in 1561 opdracht voor een nieuw paleis, waaraan Juan de Herrera meewerkte. Daarna lag het werk lange tijd stil. Onder de Bourbons ging het vanaf 1715 met Felipe V verder, en de architect Santiago Bonavía leverde een bijdrage aan het ontwerp. Onder Carlos III bouwde Francesco Sabatini de twee zijvleugels aan de hoofdgevel, die samen een brede Plaza de Armas omsluiten. In een van die vleugels kwam de kapel, met fresco's van Francisco Bayeu.

Uit diezelfde eeuw komt het bekendste interieur. Het Gabinete de Porcelana begon onder Felipe V als kabinet voor koningin Isabel de Farnesio; van die eerste inrichting is alleen de marmeren vloer over. Onder Carlos III werden wanden en gewelf bekleed met porseleinen panelen in heldere emailkleuren, gesigneerd door Giuseppe Gricci; in het gewelf staat het jaar van voltooiing, 1765, vier keer. Paleis en tuinen zijn in beheer bij Patrimonio Nacional, dat ook het klooster en paleis van El Escorial beheert.

Vijf siertuinen en de tuinderijen rondom

UNESCO noemt vijf siertuinen afzonderlijk: de Jardín del Príncipe, de Jardín de la Isla, de Parterre, de tuin van de koning en die van Isabel II. De Jardín de la Isla ligt op een eiland in de Taag en gaat terug op Felipe II. De Jardín del Príncipe is met ongeveer 145 hectare de grootste tuin van Aranjuez en wordt omringd door de Taag.

De tuinderijen om de stad heen horen volgens UNESCO net zo goed bij het beschermde gebied als het paleis en de siertuinen. Deze huertas zijn Spaanse moestuinen en boomgaarden, en aardbeien zijn het product waarmee Aranjuez zich het langst verbindt: het Museo del Ferrocarril noemt ze als eerste lading van de spoorlijn naar Madrid.

Het aftreden van Carlos IV in maart 1808

In Aranjuez kwam in maart 1808 een eind aan de regering van Carlos IV. De opstand van 17 maart richtte zich tegen zijn gunsteling Manuel Godoy, die door adel en bevolking als despoot werd gezien, terwijl zijn zoon Fernando gold als de hoop op hervorming. Op 19 maart 1808 trad Carlos IV af ten gunste van Fernando, die als Fernando VII ging regeren.

Die troonswisseling hield geen twee maanden stand. De koninklijke familie reisde in april naar Bayonne, waar Fernando VII de kroon op 6 mei 1808 teruggaf aan zijn vader en Carlos IV die vervolgens aan Napoleon overdroeg. Daarop volgde de gewapende opstand die als Spaanse Onafhankelijkheidsoorlog bekendstaat.

De spoorlijn uit 1851 en de Tren de la Fresa

Op 9 februari 1851 ging de bijna 49 kilometer lange spoorlijn van Madrid naar Aranjuez open, de eerste spoorlijn van Madrid en de tweede van het Iberisch schiereiland. Ze werd mede aangelegd om de belangrijkste producten van Aranjuez naar de hoofdstad te brengen, de aardbeien voorop. Het tracé is nu geïntegreerd in Cercanías-lijn C-3, waarvan Aranjuez het zuidelijke eindpunt is vanaf Madrid Atocha.

Sinds 1984 rijdt in het voorjaar daarnaast de Tren de la Fresa, een toeristische trein die het Museo del Ferrocarril samen met de regio Madrid, de gemeente Aranjuez en Patrimonio Nacional opzette. In 2026 reed hij op weekenddagen tussen 22 maart en 7 juni; de data voor een volgend seizoen staan bij het museum. Wie buiten die periode vooral snel bij de tuinen wil zijn, neemt de gewone Cercanías.

Veelgestelde vragen