Het Koninkrijk Aragón

Gebied nu

Aragón

Periode

Elfde eeuw tot 1707

Eigen rechtsinstelling

El Justicia de Aragón

Bestuursarchief

Archivo de la Corona de Aragón, Barcelona

Eén vorst, maar elk gebied zijn eigen wetten

Wie over Aragón leest, komt twee namen tegen die vaak door elkaar lopen. Het koninkrijk Aragón was het gebied rond Zaragoza, Huesca en Teruel, ongeveer de huidige autonome gemeenschap Aragón. De Kroon van Aragón was iets anders: het geheel van landen dat vanaf de twaalfde eeuw onder hetzelfde vorstenhuis viel, met naast Aragón onder meer het graafschap Barcelona en later Valencia, Mallorca en bezittingen in Italië. Dat onderscheid loopt door een groot deel van de Spaanse geschiedenis heen, want die landen werden nooit tot één staat samengevoegd.

Het koninkrijk zelf ontstond in de elfde eeuw in het bergland van de Pyreneeën, in een tijd waarin de Moren over het grootste deel van het schiereiland heersten. Met het gebied groeide ook het eigen recht mee, de fueros: regels die niet alleen het dagelijkse leven ordenden, maar ook vastlegden wat de koning wel en niet mocht. Een vorst die Aragón erbij kreeg, kreeg er dus verplichtingen bij, en hij legde in elk van zijn landen afzonderlijk de eed op de plaatselijke wetten af. De samenhang van het geheel zat in het recht en in de persoon van de vorst, niet in een gedeeld bestuursapparaat.

De Justicia, een rechter tussen koning en adel

De bekendste Aragonese instelling is het ambt van de Justicia de Aragón. De titel Justicia del Rey duikt in 1115 voor het eerst op, voor Pedro Giménez. Op de Cortes van Ejea in 1265 werd het een vaste instelling die bemiddelde tussen de koning en de adel, en met het Privilegio General van 1283 kwamen ook geschillen tussen edelen onderling onder zijn rechtsmacht. In de veertiende eeuw nam het gezag van het ambt verder toe.

Twee procedures maakten de Justicia concreet voor gewone inwoners. Met de firma de derecho kon iemand een zaak voor hem laten brengen, en de manifestación verplichtte tot het overdragen van een gevangene aan de rechter, wat willekeurige opsluiting moest voorkomen.

In de dertiende eeuw breidde de Kroon zich naar het zuiden en over zee uit, ten koste van de islamitische vorstendommen van Al-Andalus, een proces dat tot de Reconquista wordt gerekend. De veroverde gebieden gingen niet op in Aragón. Valencia en Mallorca werden eigen koninkrijken onder hetzelfde vorstenhuis, met eigen wetten en eigen vertegenwoordiging.

Het koninklijk archief in Barcelona

Een vorst die over zo veel afzonderlijke rechtsgebieden regeerde, moest zijn afspraken kunnen terugvinden. Koning Jaume II liet daarom in 1318 een koninklijk archief inrichten. Tot 1770 lag het in het Palau Reial in Barcelona, met stukken over bestuur en rechtspraak, waaronder de registerreeksen van de kanselarij.

Het archief groeide uit tot een instelling met eigen regels. In 1346 werd de eerste officiële archivaris benoemd, en in 1384 legde de koning zijn taken vast. De naam Archivo de la Corona de Aragón is veel jonger: die stamt uit 1754, toen de Bourbonse monarchie het archief een nieuw reglement gaf. Het bestaat nog steeds en bewaart de documenten die het bestuur van de Kroon heeft voortgebracht.

1591 en 1707: hoe de Aragonese wetten verdwenen

De verhouding tussen de Aragonese instellingen en de koning liep in 1591 uit op een breuk. Na een conflict met Felipe II werd Juan de Lanuza V, de toenmalige Justicia, terechtgesteld, waarna de bevoegdheden van het ambt sterk werden ingeperkt. De instelling bleef bestaan, maar als tegenwicht tegen de koning stelde ze veel minder voor. Dat gebeurde midden in de periode die bekendstaat als de Spaanse Gouden Eeuw.

Het einde kwam na de Spaanse Successieoorlog. Met de Decretos de Nueva Planta werd het ambt van Justicia in 1707 afgeschaft, en daarmee verdween het Aragonese rechtsstelsel als eigen orde. Pas het Estatuto de Autonomía van 1982 bracht de Justicia terug, nu als ombudsman van de autonome gemeenschap in plaats van als rechter naast de koning. Emilio Gastón bekleedde het ambt in 1987 als eerste in die nieuwe vorm.

Veelgestelde vragen