Aragón: drie provincies tussen de Pyreneeën en het Iberisch bergland

Van de Franse grens tot het bergland bij Teruel

Aragón is een autonome gemeenschap in het noordoosten van Spanje en bestaat uit drie provincies: Huesca in het noorden, Zaragoza in het midden en Teruel in het zuiden. De hoofdstad is Zaragoza, in het Nederlands ook wel Saragossa genoemd. Aragón heeft geen kust. De regio ligt helemaal in het binnenland, met in het noorden de Pyreneeën als grens met Frankrijk, en staat daarmee apart tussen de bestemmingen in Spanje. Op de kaart van Spanje vind je het gebied tussen Catalonië in het oosten en Castilië in het westen.

Het landschap loopt in drie stroken van noord naar zuid. Bovenin liggen de hoge Pyreneeën, waar het nationale park Ordesa y Monte Perdido tot 3.348 meter reikt. Daaronder ligt het brede dal van de Ebro, met Zaragoza aan de rivier en daarbuiten een vlak, open landschap. Het zuiden rond Teruel bestaat uit hoger gelegen bergland, in Spanje het Sistema Ibérico genoemd; het meetstation van Teruel staat op 902 meter hoogte.

Die opbouw bepaalt wat je er aantreft. In het noorden gaat het om bergdalen, kloven en wandelroutes, in het midden om de stad Zaragoza en de dorpen langs de Ebro, en in het zuiden om kleine plaatsen in een leeg, hooggelegen landschap.

Een droog binnenland: 322 mm neerslag per jaar bij Zaragoza

Het midden van Aragón is droog. Op het meetstation van AEMET bij het vliegveld van Zaragoza, op 249 meter hoogte, valt over de periode 1981 tot 2010 gemiddeld 322 millimeter neerslag per jaar, verdeeld over ongeveer 51 dagen. De zomers zijn er heet, met een gemiddelde maximumtemperatuur van 32,4 °C in juli. In januari komt de gemiddelde maximumtemperatuur uit op 10,5 °C en de gemiddelde minimumtemperatuur op 2,7 °C; over het hele jaar gemeten is het gemiddeld 15,5 °C.

In het zuiden werkt de hoogte door in de winter. Het station van Teruel ligt op 902 meter en noteert in januari een gemiddelde minimumtemperatuur van -2,3 °C, terwijl de zomer er met 31,3 °C in juli nauwelijks koeler is dan bij Zaragoza. Beide stations meten weinig neerslag. Het gaat wel om maandgemiddelden over verschillende perioden, voor Zaragoza 1981 tot 2010 en voor Teruel 1986 tot 2010, en een afzonderlijke nacht kan kouder uitvallen dan zo'n gemiddelde aangeeft.

Bron: AEMET, klimatologische normalen per meetstation

Bijna driekwart van de inwoners woont in de provincie Zaragoza

Aragón telde op 1 januari 2025 1.358.812 inwoners. Daarvan woonden er 991.991 in de provincie Zaragoza, 230.624 in de provincie Huesca en 136.197 in de provincie Teruel. Bijna driekwart van de bevolking zit dus in de middelste provincie, waar ook de hoofdstad ligt; het noorden en het zuiden zijn dun bevolkt.

Dat zie je terug in de omvang van de plaatsen. Huesca, de hoofdstad van de noordelijke provincie, had 55.454 inwoners. In de provincie Zaragoza volgen na de hoofdstad plaatsen als Calatayud met 20.158 en Ejea de los Caballeros met 17.129 inwoners. De ommuurde stad Albarracín in de provincie Teruel telde er 998. Buiten de hoofdstad reis je daardoor vrijwel altijd door dunbevolkt gebied, en loont het om busverbindingen naar kleine plaatsen vooraf na te kijken.

Uit dat landelijke deel van de regio komt ook ternasco de Aragón, lamsvlees met een beschermde geografische aanduiding. Het consejo regulador dat de aanduiding bewaakt, zetelt in Zaragoza.

Ordesa y Monte Perdido: vier dalen onder een top van 3.348 meter

Het nationale park Ordesa y Monte Perdido ligt in de provincie Huesca, tegen de Franse grens. Het park beslaat 15.696 hectare, met daaromheen een beschermingszone van 19.196 hectare, en bestaat uit vier dalen: Ordesa, Añisclo, Escuaín en Pineta. Het hoogteverschil is groot, van ongeveer 700 meter bij de rivier de Bellós tot 3.348 meter op de top van de Monte Perdido. Daardoor volgen steeneik, dennenbos, beukenbos en alpenweiden elkaar op naarmate je hoger komt.

Het gebied draagt meerdere beschermde statussen. In 1977 werd het biosfeerreservaat, in 1997 kwam het als onderdeel van het grensoverschrijdende gebied Pirineos-Monte Perdido op de Werelderfgoedlijst, samen met de Franse kant van het massief, en sinds 2006 hoort het bij het UNESCO-geopark Sobrarbe-Pirineos. Het park kreeg daarnaast meermalen het Europees Diploma voor natuurbehoud.

De regionale overheid publiceert elk jaar een busdienst naar het dal van Ordesa, op de route tussen Torla en het park. Kijk voor vertrek na welke dienstregeling en welke regels voor auto's in dat seizoen gelden, want die worden per jaar vastgesteld. Ordesa hoort bij de nationale parken van Spanje.

Mudéjar: baksteen en glazuurwerk op de torens van Teruel

De bouwstijl waar Aragón om bekendstaat, heet mudéjar. Ambachtslieden werkten na de christelijke verovering verder met baksteen en gekleurd glazuurwerk, in geometrische patronen die uit de islamitische periode stammen. In Teruel leverde dat vier bouwwerken op die in 1986 op de Werelderfgoedlijst kwamen: de toren, het dak en de koepel van de kathedraal Santa María de Mediavilla, de toren en de kerk van San Pedro, en de torens van El Salvador en San Martín.

In 2001 werd die inschrijving uitgebreid met mudéjarmonumenten elders in de regio. Aragón heeft verder nog drie vermeldingen op de Werelderfgoedlijst: het grensoverschrijdende berggebied Pirineos-Monte Perdido uit 1997, de Camino de Santiago uit 1993 en de mediterrane rotskunst uit 1998, die ook vindplaatsen in Aragón omvat.

Langs de Aragonese tak van de Camino de Santiago staan de kathedraal van Jaca, het klooster San Juan de la Peña en het Hospital de Santa Cristina de Somport; alle drie horen bij de inschrijving uit 1993. De regio ontleent haar naam aan het middeleeuwse koninkrijk Aragón, en de bekendste vorst uit die geschiedenis is Ferdinand van Aragón.

Plaatsen en bezienswaardigheden

• Teruel · Een kleine stad in het zuiden van Aragón, bekend om mudéjartorens van baksteen en keramiek en de legende van twee geliefden.
• Albarracín · Ommuurde stad van duizend inwoners in de bergen van Teruel, met prehistorische rotskunst in de omgeving.
• Huesca · Provinciehoofdstad in het vlakke land onder de Pyreneeen, met een romaans koningspantheon en een gotische kathedraal.
• Jaca · Een bergstad op 820 meter in de Pyreneeën met een romaanse kathedraal, een vijfpuntige citadel en twee skigebieden op ruim dertig kilometer.
• Ordesa · Een nationaal park in de Aragonese Pyreneeën rond Monte Perdido, met vier sectoren, kalkcanyons en een hoogste punt van 3.348 meter.

Veelgestelde vragen