Mudéjar-architectuur: islamitische vormen in christelijke gebouwen

Periode

12e tot 17e eeuw

Materialen

Baksteen, keramiek, gips en beschilderd hout

Werelderfgoed

Mudéjar Architecture of Aragon (1986, uitgebreid in 2001)

Wat mudéjar betekent

Mudéjar is in de kunst en cultuur van Spanje geen stijl van één streek of één bouwer, maar een manier van bouwen die ontstond toen christelijke koninkrijken gebieden veroverden die eeuwenlang islamitisch waren. De moslims die er woonden mochten om praktische en politieke redenen blijven. Zij heten mudéjares, en de christelijke opdrachtgevers bleven islamitische motieven gebruiken. Zo ontstonden gotische kerken met bakstenen torens naar het model van minaretten, en paleizen met gipsdecoratie in islamitische patronen.

Volgens de UNESCO-beoordeling liep de mudéjar-periode in Aragón van de twaalfde tot de zeventiende eeuw. De stijl begon na de herovering, kwam in de veertiende en vijftiende eeuw tot volle ontwikkeling, toen ook de gotiek het schiereiland bereikte, en bleef in de zestiende en zeventiende eeuw in afnemende vorm bestaan. Als redenen voor die teruggang noemt ICOMOS, de adviseur van UNESCO voor erfgoed, het wegvallen van de contacten met de islamitische wereld en de komst van Italiaanse renaissanceideeën in de zestiende eeuw.

Baksteen, keramiek en hout

In Aragón waren baksteen, kalk, keramiek en hout de materialen die het makkelijkst en goedkoopst te krijgen waren. De baksteen is het best te zien aan de klokkentorens, die zijn versierd met reliëfpatronen van uitstekende stenen, gekleurde keramiek en gips. Ze volgen het model van minaretten uit de tijd van de Almohaden, de islamitische dynastie die in de twaalfde eeuw onder meer in Sevilla bouwde, maar kregen een andere functie. De oudste torens van Teruel, die van San Pedro en van de kathedraal, hebben een vierkante basis met een overwelfde doorgang onderaan. Ze dienden als uitkijk- en verdedigingstoren en vrijwel zeker vanaf het begin ook als klokkentoren.

Binnen is het houten plafond het tweede kenmerk. Het artesonado, een plafond van balken en panelen verdeeld in vakken, komt uit de islamitische traditie, net als het geometrische vlechtwerk. Wat erop is geschilderd, is dat niet: de figuren en monsters op het plafond van de kathedraal van Teruel, uit omstreeks 1300, horen bij het gotische repertoire en verschillen volgens ICOMOS niet van wat toen elders in Europa werd gemaakt.

Mudéjar-gebouwen staan vaak op een oudere plek en zijn later aangepast. La Seo in Zaragoza en de collegiale kerk van Calatayud verrezen op de plaats van een moskee, en de toren van San Pablo in Zaragoza kreeg renaissance-elementen en een barokke spits. Een gebouw is daardoor zelden zuiver mudéjar.

Teruel en Zaragoza: het erfgoed van Aragón

Aragón geldt volgens ICOMOS als de streek waar deze kunst haar hoogtepunt bereikte. Het werelderfgoed Mudéjar Architecture of Aragon telt tien monumenten: vier in Teruel, die in 1986 werden erkend, en zes in de provincie Zaragoza, die in 2001 volgden. Het eerste voorstel voor die uitbreiding noemde 157 locaties. Na overleg met ICOMOS bleven er zes over, die samen de verschillende soorten gebouwen en periodes laten zien.

In Teruel stammen de torens van San Pedro en de kathedraal waarschijnlijk van vóór 1258, die van San Salvador van omstreeks 1277 en die van San Martín van vóór 1315 of 1316. Alle vier hebben een eigen decoratie van keramiek, uitstekend vlechtwerk en elkaar kruisende bogen. In Zaragoza begon de Aljafería in de elfde eeuw als islamitisch koningspaleis en werd later de residentie van christelijke koningen.

Bron: ICOMOS-evaluatie Mudéjar of Aragon, UNESCO

Sevilla: een koning bouwt in islamitische vormen

Mudéjar is ook te zien buiten Aragón. Volgens het Spaanse nominatiedossier voor UNESCO verspreidden de bouwtechnieken zich zelfs naar de Canarische Eilanden en Latijns-Amerika. In Sevilla werd het Real Alcázar na de christelijke verovering van 1248 en 1249 een koninklijke residentie, en Alfonso X liet er een gotisch paleis bouwen. Pedro I koos in het midden van de veertiende eeuw voor iets anders: een paleis in islamitische vormen dat volgens de beheerder, het Patronato, mediterrane opvattingen over Arabische esthetiek nieuw leven inblies, in een tijd dat al-Andalus al onder de Castiliaanse kroon viel.

De Casa de Pilatos, rond 1483 begonnen door de markies van Tarifa, combineert laatgotiek, mudéjar en Italiaanse renaissance. Het tegelwerk dat de gebroeders Pulido in de jaren dertig van de zestiende eeuw maakten, beslaat volgens de eigenaars, de familie Medinaceli, meer dan 1.200 vierkante meter.

Samenleven en uitsluiten

Het Spaanse dossier voor de uitbreiding presenteert de stijl als bewijs dat christenen, moslims en joden eeuwenlang vreedzaam samenleefden. De beoordeling van ICOMOS zelf tekent een ingewikkelder beeld. In Teruel gebeurde de moord op en verdrijving van de Sefardische joden in 1486, wat volgens het rapport het verval van de stad inluidde, en in 1502 verdween de laatste privémoskee. In de zestiende eeuw, tussen 1502 en 1526, werden de mudéjares gedwongen zich te laten dopen, en de nieuwe christenen, de moriscos, werden in 1609 en 1610 verdreven.

Dezelfde steden, andere kunst

Mudéjar maakt deel uit van steden met meer lagen. Toledo is een van de steden waar volgens ICOMOS mudéjar ontstond, en het was ook de stad waar El Greco woonde en werkte. Francisco Goya groeide op in Zaragoza, de stad van La Seo en San Pablo, en Diego Velázquez werd in Sevilla geboren. In Toledo, Zaragoza en Sevilla ligt mudéjar zo naast kunst uit latere eeuwen. De bredere context staat bij de Spaanse cultuur.

Veelgestelde vragen