Baskisch, een taal zonder bekende verwanten

Eigen naam

Euskara

Taalfamilie

Geen; een isolaat

Sprekers Baskenland

680.629 van 16 jaar en ouder (2021)

Sprekers Navarra

76.784 van 16 jaar en ouder (2021)

Standaardtaal

Euskara batua, vastgesteld in 1968

Thema

Cultuur en taal

Een taal die bij geen enkele taalfamilie hoort

Het Baskisch, dat de sprekers zelf euskara noemen, staat in het Spaanse taallandschap apart. Spaans, Catalaans en Galicisch komen alle drie uit het Latijn; van de talen die in Spanje officieel zijn is het Baskisch de enige waarvoor dat niet geldt. Glottolog, de taalkundige databank van het Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology, brengt de taal bij geen enkele familie onder en noemt haar een isolaat: een taal zonder vastgestelde verwanten.

Het schrift is wel hetzelfde, dus wie het Spaanse alfabet kent, ziet op Baskische opschriften bekende letters staan. Herkennen doe je er weinig van, want woordenschat en grammatica zijn anders. Het taalgebied heet Euskal Herria en omvat Baskenland, Navarra en een strook in het zuidwesten van Frankrijk. Iemand die de taal spreekt heet in de officiële onderzoeken een euskaldun.

Hoeveel mensen spreken Baskisch?

Sinds 1991 laten de Baskische regering en de regering van Navarra elke vijf jaar hetzelfde taalonderzoek uitvoeren onder inwoners van zestien jaar en ouder. In de zevende ronde, met veldwerk in het najaar van 2021, telde Baskenland 680.629 sprekers, 36,2 procent van die leeftijdsgroep tegen 24,1 procent in 1991; Navarra kwam uit op 76.784 sprekers, 14,1 procent.

Binnen beide gebieden lopen de uitkomsten ver uiteen. In Baskenland verschilt het sterk per provincie, van ruim de helft van de inwoners in Gipuzkoa tot ruim een vijfde in Álava. Navarra is door een eigen taalwet in drie taalgebieden verdeeld: in het Baskischtalige noorden spreekt 62,3 procent van de inwoners de taal, in de gemengde zone 12,6 procent en in de rest van de regio 1,6 procent.

Bron: VII Encuesta Sociolingüística 2021

Kennen is niet hetzelfde als gebruiken

Hetzelfde onderzoek meet ook het gebruik, en dat ligt in elk van die gebieden lager dan de kennis. Twee factoren bepalen het gebruik het sterkst: hoe gemakkelijk iemand zich in het Baskisch uitdrukt, en of er in de omgeving genoeg mensen zijn om het mee te spreken.

Op beide punten is de situatie veranderd. Van de Baskischsprekenden drukt 44,3 procent zich inmiddels makkelijker uit in het Spaans, tegen 37,8 procent in 1991, en 55,4 procent woont in een gebied waar maar een minderheid de taal spreekt. In 1991 woonde de meerderheid juist in overwegend Baskischtalige gebieden; het onderzoek wijt die verschuiving vooral aan verhuizingen.

Dat meer sprekers zich makkelijker in het Spaans uitdrukken, hangt samen met de manier waarop mensen Baskisch leren. Onder zestien- tot vierentwintigjarigen is 74,5 procent Baskischsprekend, tegen 25 procent in 1991, en bijna de helft van die jonge sprekers leerde de taal buiten het gezin, op school of op een euskaltegi, een taalschool voor volwassenen. Het gemak waarmee iemand zich uitdrukt hangt volgens hetzelfde onderzoek sterk samen met de taal die thuis werd gesproken.

Euskara batua, de gemeenschappelijke schrijftaal sinds 1968

Baskisch werd eeuwenlang in uiteenlopende streekvarianten geschreven. Euskaltzaindia, de Koninklijke Academie voor de Baskische Taal, bestaat sinds 1919 en stelde op het congres van Arantzazu, van 3 tot 5 oktober 1968, de eerste regels vast voor euskara batua, het verenigde Baskisch. Het Gipuzkoaans-Navarrees diende als basis, met ruimte voor vormen uit de dialecten aan de randen van het gebied.

Die standaard verspreidde zich via het onderwijs en de media en is nu de vorm van schoolboeken en officiële stukken. De streektalen verdwenen er niet door: Glottolog onderscheidt nog altijd lokale varianten als die van Lekeitio, Oñati en de Bidasoavallei. De academie legt ook de officiële schrijfwijze van Baskische voornamen, achternamen en plaatsnamen vast.

Veelgestelde vragen