Spaans in Latijns-Amerika: vos, ustedes en andere verschillen

Onderwerp

Spaanse taal

Moedertaalsprekers wereldwijd

bijna 500 miljoen (Instituto Cervantes, 2023)

Daarvan in Spaans-Amerika

ongeveer 410 miljoen

Grootste Spaanstalige land

Mexico, 127 miljoen moedertaalsprekers

Jij tegen één persoon

tú, vos of usted

Jullie

ustedes, zonder vosotros

Hoeveel mensen spreken Spaans in Latijns-Amerika?

Het Instituto Cervantes telt in zijn rapport over 2023 bijna 500 miljoen moedertaalsprekers van het Spaans. Tel je in de landentabel van dat rapport de landen van Spaans-Amerika op, met Puerto Rico erbij, dan woonden er ongeveer 410 miljoen van hen. In Spanje zijn het er 43,5 miljoen. Mexico heeft met 127 miljoen bijna drie keer zoveel moedertaalsprekers als Spanje. Het rapport rekent tweetaligen mee als sprekers met Spaans op moedertaalniveau.

Het Spaans van Latijns-Amerika is geen aparte taal, maar dezelfde taal als in Spanje met eigen keuzes bij het aanspreken, de uitspraak en de woorden. Het leerplan van het Instituto Cervantes noteert die keuzes als regionale aantekeningen naast de gewone lesstof. Hoe het Spaans in zijn geheel in elkaar zit, lees je bij de Spaanse taal. Deze pagina gaat over wat je in Amerika anders hoort, in de landen waar Spaans de landstaal is, dus niet in Brazilië.

Tú, vos en usted

Voor één persoon die je met jij aanspreekt, bestaan in Amerika drie vormen. Tú en usted ken je uit het Spaans van Spanje, waar usted de beleefdheidsvorm is. Vos komt in veel landen in de plaats van tú of ernaast, met eigen werkwoordsvormen. Vos sos betekent jij bent, en in een gebod eindigt de vos-vorm op -á bij werkwoorden op -ar, op -é bij -er en op -í bij -ir.

De tabel volgt de indeling van het leerplan. De grens loopt niet langs landsgrenzen: Ecuador, Bolivia en Argentinië staan in twee rijen.

Bron: Instituto Cervantes, Plan curricular: gramática, niveles A1-A2

Ustedes in plaats van vosotros

In Hispanoamérica ontbreken de vormen vosotros en vosotras. Tegen een groep zeg je ustedes, ook als het vrienden zijn, met het werkwoord in de derde persoon meervoud. Het leerplan van het Instituto Cervantes noemt dezelfde keuze voor het zuiden van Spanje en de Canarische Eilanden. Ustedes is in Amerika dus de gewone vorm voor jullie, en niet alleen voor u in het meervoud.

De z en de c klinken als een s

In de uitspraak komt seseo voor: de klank van de z, en van de c voor e en i, valt samen met de s. Het leerplan van het Instituto Cervantes beschrijft de z als een tandklank, en noemt seseo voor Hispanoamérica en centraal-zuidelijk Spanje. Seseo bereikt volgens het leerplan alle regio's en sociale niveaus. Hoe de letters heten en klinken, staat bij het Spaanse alfabet.

Woordenschat: herkomst en verschillen per land

Veel woorden komen uit talen die al in Amerika werden gesproken. Het Diccionario de americanismos van de ASALE, de Asociación de Academias de la Lengua Española, leidt aguacate en tomate af uit het Nahuatl, van ahuacatl en tomatl, en papa, de aardappel, uit het Quechua.

Dezelfde zaak heeft per land een ander woord, zoals de tabel laat zien.

Dezelfde vorm kan ook iets anders betekenen. In Puerto Rico, Peru en Uruguay staat bij coche, het woord dat in Spanje voor auto gebruikelijk is, de betekenis kinderwagen. Papa betekent in Mexico, Chili, Argentinië en Uruguay ook een gemakkelijke zaak. Ook voornamen krijgen een andere verkleinvorm: het leerplan noemt Paco voor Francisco in Spanje en Pancho in Hispanoamérica. Meer over namen staat bij Spaanse namen. Een eerste woordenschat vind je bij Spaanse woorden en zinnen.

Bron: ASALE, Diccionario de americanismos

Spaans naast inheemse talen

Niet iedereen in Spaans-Amerika heeft het Spaans als moedertaal. Volgens de landentabel van het Instituto Cervantes valt 99,8% van de bevolking van Cuba en 99,2% van die van Colombia in de groep met Spaans op moedertaalniveau, tweetaligen meegeteld. In Peru is dat 86,6%, in Bolivia 83,0%, in Guatemala 78,3% en in Paraguay 68,2%.

Bolivia geeft de talen van de oorspronkelijke bevolking een officiële plaats. Artikel 5 van de grondwet van 2009 noemt naast het castellano, de naam die de grondwet voor het Spaans gebruikt, zesendertig inheemse talen als officiële talen, van het aymara tot het zamuco, met onder meer het guaraní en het quechua.

Veelgestelde vragen