Menorca, een eiland dat in zijn geheel biosfeerreservaat is

Ruim zevenhonderd vierkante kilometer, acht gemeenten

Menorca ligt in de noordoosthoek van de Balearen en is in oppervlakte na Mallorca het grootste eiland van de groep: ongeveer 700 vierkante kilometer, met zo'n 53 kilometer tussen de oostpunt en de westpunt en ongeveer 200 kilometer kust. Binnen de Spaanse bestemmingen hoort het bij de Balearen, de autonome regio in de westelijke Middellandse Zee. Op de kaart van Spanje is te zien hoe ver de eilanden van het vasteland liggen.

Bestuurlijk bestaat het eiland uit acht gemeenten: Alaior, Ciutadella, es Castell, es Mercadal, es Migjorn Gran, Ferreries, Maó en Sant Lluís. Maó, in het Spaans Mahón, ligt aan de oostkant en is de zetel van de eilandraad; Ciutadella ligt aan de westkant en was in de middeleeuwen de hoofdstad. De hoofdweg tussen die twee plaatsen doorkruist het eiland van oost naar west, en onderweg verandert het landschap ingrijpend.

Er wonen ruim honderdduizend mensen, en de samenstelling van die bevolking wijkt af van de andere eilanden. Menorca groeide in een jaar met 1,7 procent, iets harder dan het gemiddelde van de Balearen, terwijl het aandeel inwoners met een buitenlandse nationaliteit met 14,4 procent het laagst van de vier eilanden is. Ook is de bevolking er het oudst van de groep. Daar komt een seizoensbeweging bovenop: het Spaanse ministerie voor ecologische transitie rekent voor het biosfeerreservaat met ongeveer 80.000 mensen op het eiland in de winter en 152.000 in de zomer.

Je komt er met het vliegtuig of met de boot. Het eiland heeft één luchthaven, de Aeropuerto de Menorca met de code MAH, met twee tot vijf miljoen passagiers per jaar. Over water is Maó een van de vijf havens van algemeen belang die de Autoritat Portuària de Balears beheert, naast Palma en Alcúdia op Mallorca, Eivissa op Ibiza en la Savina op Formentera. De haven van Ciutadella staat niet in die lijst en valt onder een ander bestuur. Hoe de Balearen zich verhouden tot de Canarische Eilanden in de Atlantische Oceaan, staat in het overzicht van de Spaanse eilandengroepen.

Tramuntana en Migjorn: twee helften van verschillend gesteente

Wie van Maó naar Ciutadella rijdt, volgt ongeveer de grens tussen twee geologisch verschillende helften van het eiland. De noordkant heet Tramuntana en bestaat uit gesteenten van vóór de gebergtevorming, uit het Paleozoïcum en het Mesozoïcum: sterk geplooid en gebroken, met zandstenen, kleien, kalkstenen, dolomieten en mergels door elkaar. De zuidkant heet Migjorn en bestaat uit veel jonger kalkgesteente uit het Midden- en Laat-Mioceen. De geologen Joan Fornós en Antoni Obrador noemen Menorca om die reden een voorbeeldeiland: je kunt er zien hoe het gesteente het landschap bepaalt en daarmee ook waar mensen zijn gaan wonen.

In de Tramuntana levert dat een golvend, laag reliëf op met kleine valleien waar beken door lopen. Het hoogste punt van het eiland staat ongeveer in het geografische midden: El Toro, 358 meter. De kust is er onregelmatig en heeft verschillende natuurlijke havens, waaronder Ciutadella, Sanitja, Addaia en de beschutte baai van Fornells. Deze kant van het eiland ligt open voor de tramuntana, de noordenwind die er in de winter hard kan waaien, en de vegetatie blijft er laag.

De Migjorn is iets heel anders: een bijna horizontale kalkplaat die licht naar de zee helt en die van noord naar zuid wordt doorsneden door ravijnen, in het Catalaans barrancs. De grootste heten Santa Anna, Algendar, Trebalúger, Binigaus, Son Boter, Son Bou en Cala en Porter. In de laagste delen van die ravijnen hebben zich na de laatste ijstijd strand- en lagunesedimenten afgezet, en juist in die lagere uiteinden liggen de baaien van de zuidkust. Twee ravijnen dragen dezelfde naam als de baai waar ze uitkomen: Son Bou en Cala en Porter. Omdat het gesteente kalk is, heeft ook karstwerking het landschap gevormd, met holtes en grotten in de wanden van de ravijnen.

Wat dat betekent voor zand en bereikbaarheid

Het gesteenteverschil verklaart ook waarom de twee kusten er anders uitzien. Het toerismebureau van de eilandraad onderscheidt vier landschappen naar de kleur van de rotsen: een donkere, een rode, een grijze en een witte Menorca. Aan de zuidkust, vooral in het westelijke deel, hoort daar fijn wit zand bij met helder blauwgroen water. De noordkust is ruiger, met grotere hoogteverschillen, veel wind en weinig groen rond de stranden.

Voor een dag aan zee maakt dat meer uit dan de kleur van het zand. De zuidelijke baaien liggen beschut en zijn meestal met de auto te bereiken, terwijl verschillende noordelijke stranden alleen lopend bereikbaar zijn; Cala Pilar is daarvan een voorbeeld. Wie zo'n afweging ook voor andere delen van het land wil maken, vindt vergelijkbare verschillen in het overzicht van de mooiste stranden van Spanje.

1.586 archeologische vindplaatsen op ruim 700 vierkante kilometer

Menorca staat sinds 2023 op de werelderfgoedlijst van UNESCO, onder de naam Menorca Talayótica. Het was de vijftigste Spaanse inschrijving en bestaat uit negen onderdelen. Wat de inschrijving onderbouwt, is niet één opvallend monument maar de dichtheid: op iets meer dan 700 vierkante kilometer bewoond eiland zijn 1.586 archeologische vindplaatsen geregistreerd. De bouwwerken staan dus niet op één afgesloten terrein, maar tussen de weilanden, langs de wegen en aan de randen van de dorpen.

De bewoningsgeschiedenis begint laat. De Balearen werden pas rond 2200 v.Chr. definitief gekoloniseerd. In de pretalayotische fase, van ongeveer 2200 tot 1200 v.Chr., woonden er herders en boeren in kleine nederzettingen met stenen hutten in de vorm van een omgekeerde scheepsromp. Begraven gebeurde in megalithische graven, in hypogeeën die in de rots waren uitgehouwen en in natuurlijke grotten. Tussen ongeveer 1300 en 1000 v.Chr. volgde de talayotische fase, waarin de grote bouwwerken van ongehouwen blokken verschijnen: ommuurde dorpen met torens, de talaiots, en heiligdommen rond een T-vormig stenen monument, de taula. De grafnaveta's raakten rond 700 v.Chr. in onbruik.

Over die overgang zijn de specialisten het niet eens. Of de talayotische cultuur uit de pretalayotische is voortgekomen, of dat invloeden van buiten de verandering veroorzaakten, staat niet vast. De stelling dat de talayots door nieuwkomers zijn gebouwd, is dus een van beide lezingen en geen vastgesteld feit. Wat wel vaststaat, is dat de taula in deze vorm alleen op Menorca voorkomt.

De bekendste vindplaatsen liggen verspreid over het eiland. Bij Ciutadella aan de westkant staan de Naveta des Tudons en het ommuurde dorp Son Catlar; bij Alaior Torre d'en Galmés en Torralba d'en Salort; bij Maó Trepucó en Talatí. In de grotnecropolen van Calascoves en Cala Morell werd eveneens begraven, soms in grote aantallen.

Waarom er een Britse marinebasis in de haven van Maó lag

De natuurlijke haven van Maó aan de oostkant van het eiland is meer dan vijf kilometer lang, en die lengte heeft de geschiedenis van Menorca eeuwenlang gestuurd. In september 1708 veroverde een Brits leger onder generaal James Stanhope het eiland namens aartshertog Karel. De Spaanse Successieoorlog liep voor de eilanders anders af dan verwacht: het Verdrag van Utrecht droeg Menorca in 1713 aan Groot-Brittannië over. Het Britse belang was militair, want met het eiland in handen hadden ze een uitstekende marinebasis in die haven. Ze hielden er een flink garnizoen en versterkten de vestingwerken, vooral het fort San Felipe.

Voor de eilanders zelf had dat gevolgen die weinig met oorlog te maken hadden. Menorca bleef buiten de Nueva Planta-decreten waarmee de Bourbons elders in Spanje de regionale instellingen opruimden. De Britten lieten de bevolking haar godsdienst, cultuur en eigen instellingen houden, het Catalaans bleef in gebruik in het bestuur en in de literatuur, en omdat de inquisitie was afgeschaft kwamen verlichtingsideeën er ongehinderd binnen. Een handelsvrijstelling maakte de haven aantrekkelijk voor handel en bracht economische groei. Soepel waren de verhoudingen niet: tussen de katholieke eilanders en de protestantse bestuurders bleef het in de eerste decennia moeilijk.

Het eiland wisselde daarna nog een paar keer van eigenaar. In 1756 landde een Frans leger bij Ciutadella en bezette het hele eiland; het Verdrag van Parijs gaf Menorca in 1763 aan de Britten terug. In augustus 1781 landde een Spaans leger ten noorden van Maó en belegerde San Felipe, dat zich in februari 1782 overgaf, waarna het Verdrag van Versailles de Spaanse zeggenschap erkende. Een derde Britse bezetting begon in 1798 en eindigde in 1802, toen het Verdrag van Amiens Menorca aan Spanje teruggaf; die laatste inname was eenvoudig geweest doordat de Spanjaarden San Felipe zelf hadden gesloopt.

De achttiende eeuw is niet de oudste laag. In januari 1287 veroverde Alfons III van Catalonië-Aragón het eiland in een campagne van enkele dagen, waarna het grootste deel van de islamitische bevolking tot slaaf werd gemaakt. Jacobus II van Mallorca gaf Menorca daarna zijn basisstatuut, de Carta de Franquesa, en herschikte de parochies, waaruit de dorpen Alaior, es Mercadal en Ferreries zijn gegroeid. De negentiende eeuw bracht een andere klap: tussen 1830 en 1847 liep de bevolking terug van 38.000 naar 29.500 inwoners doordat duizenden eilanders naar Algerije en Amerika emigreerden. Het herstel begon in de jaren vijftig van die eeuw, met de schoenenindustrie, een grote textielfabriek in Maó en de bouw van het fort La Mola aan de noordoever van de haven.

Een biosfeerreservaat dat vooral uit zee bestaat

UNESCO verklaarde Menorca op 7 oktober 1993 tot biosfeerreservaat. Tot 2019 ging het om 71.191 hectare, in de praktijk het eiland zelf. Op 19 juni 2019 keurde de internationale coördinatieraad van het MAB-programma een uitbreiding goed naar 514.485 hectare, waarvan 445.005 hectare zee is. Het reservaat beschermt sindsdien dus vooral water; de eilandraad zelf noemt het zeegedeelte 85 procent van het geheel.

Die status betekent niet dat het eiland één afgesloten natuurgebied is, want het reservaat is in zones verdeeld. De kern op land is het natuurpark s'Albufera des Grau; op zee zijn twee kerngebieden aangewezen van samen 6.615 hectare. Daaromheen liggen bufferzones, op zee 245.855 hectare en op land de beschermde natuur- en landschapsgebieden die volgens het ministerie tot 63 procent van de oppervlakte kunnen beslaan. De overgangszones omvatten juist de bewoonde kernen, de landbouwgrond en de havens van Maó en Ciutadella.

Het ministerie beschrijft wat er binnen die grenzen ligt in soorten en landschappen: ongeveer 1.300 soorten vaatplanten, waarvan zes procent endemisch, en 25 soorten roofvogels, waarvan acht op het eiland nestelen. Het landschap bestaat uit ravijnen, grotten, moerassen, duinsystemen, rotskust en eilandjes. Een nationaal park zit daar niet bij: in het overzicht van de nationale parken in Spanje komt Menorca niet voor, terwijl het eiland als geheel wel een internationale status draagt. Sinds januari 2019 staat het ook op de lijst van Starlight-reservaten, een certificering voor gebieden met een donkere nachthemel.

s'Albufera des Grau, de kern op land

Het natuurpark s'Albufera des Grau is in 1995 aangewezen en in 2003 uitgebreid. Het beslaat ongeveer 3.400 hectare land en 1.700 hectare zee en ligt rond een kustlagune, met duinen, moerasland en eilandjes voor de kust. Het park ligt aan de noordoostkant van het eiland, in de Tramuntana, en bestaat uit dezelfde jonge sedimenten die ook de bodem van de zuidelijke ravijnen hebben opgevuld.

Het Camí de Cavalls: 185 kilometer rond de hele kust

Rond het hele eiland loopt één pad: het Camí de Cavalls, 185 kilometer in twintig officiële etappes, gemarkeerd als langeafstandswandelpad met de code GR 223. Omdat het een rondje is, kun je op elk punt beginnen.

Het pad is niet voor wandelaars aangelegd. Vanaf 1330 liet Jacobus II het gebruiken voor de kustverdediging, met gewapende ruiters die de kustlijn patrouilleerden, en daarna bleef het tracé eeuwenlang bestaan als recht van overpad tussen particuliere landgoederen. Het herstel begon in 1996 met een burgerinitiatief en in 2010 ging de route als openbaar pad open.

De etappes zijn genoemd naar hun begin- en eindpunt, zoals de elfde van Ciutadella naar Cap d'Artrutx. Omdat het pad de kustlijn volgt en niet de weg, komt het ook langs stranden waar geen asfalt naartoe loopt. Aan de zuidkant raakt het de grote baaien, zoals de beschutte baai van Cala Galdana en het lange strand van Son Bou; aan de noordkant zijn de stranden kleiner en soms alleen vanaf het pad te bereiken.

Maó, Ciutadella en vier kustplaatsen naast elkaar

Welke plaats bij je past, hangt vooral af van de kust waaraan je wilt zitten en van hoeveel voorzieningen je op loopafstand wilt. De twee plaatsen met een stedelijk centrum liggen aan de uiteinden van het eiland, de badplaatsen vooral aan de zuidkust. Naar Spaanse maatstaven zijn Maó en Ciutadella klein; de grote namen staan in het overzicht van steden in Spanje.

De tabel vergelijkt alleen binnen Menorca, op ligging en op wat er aan de plaats zelf te vinden is. Wil je dezelfde afweging voor het vasteland maken, dan zet het overzicht van de Spaanse kusten de kuststroken van Catalonië tot Andalusië naast elkaar.

Bron: Consell Insular de Menorca, Descobreix Menorca

Zachte winters en een droge juli

De gemiddelde maximumtemperatuur ligt in januari op 14,1 °C en in augustus op 29,2 °C, met 20,8 °C over het hele jaar. Die cijfers komen van het meetstation op de luchthaven van Menorca, op 91 meter hoogte, en gaan over de periode 1981 tot 2010. Het zijn dus maandgemiddelden over dertig jaar en geen verwachting voor een losse reisdag.

Het regenpatroon wijkt af van wat je bij een zomerbestemming zou verwachten. Over een jaar valt 546 millimeter neerslag, verdeeld over 63,6 dagen waarop minstens één millimeter is gemeten. De droogste maand is juli met 3 millimeter, de natste zijn november met 88 en oktober met 78 millimeter. De regen valt op Menorca dus vooral in het najaar en de winter. Een regendag is daarbij een dag waarop neerslag is gemeten, niet een dag die verregent.

Naast temperatuur en regen speelt de wind een rol. De tramuntana waait in de winter vaak met kracht uit het noorden, en dat is op de noordkust sterker te merken dan in de beschutte baaien van de zuidkust. Alle twaalf maanden en de gevolgen voor het seizoen staan in ons artikel over het weer en klimaat op Menorca.

Bron: AEMET, maandelijkse klimaatcijfers per meetstation

Mahón-Menorca, een kaas in blokvorm

Het eiland heeft een eigen kaas met beschermde oorsprongsbenaming: Mahón-Menorca, gemaakt van koeienmelk van Menorca. De vorm valt op, want het is geen wiel maar een blok met afgeronde hoeken en randen. Dat komt van de bereiding. Bij de ambachtelijke variant knoopt de maker de wrongel in een doek, de fogasser, waarvan de plooien in de korst achterblijven; voor die kaas gebruikt hij rauwe melk van zijn eigen bedrijf. De industriële variant gaat uit van melk die een conserverende behandeling heeft gehad en wordt in vormen geperst. Volgens het consejo regulador zijn ruim dertig boerderijen op het eiland bij de oorsprongsbenaming aangesloten.

De veehouderij heeft op Menorca een lange voorgeschiedenis. In de late middeleeuwen leefde Menorca van de export van wol, en met die opbrengst kon het graan en andere goederen invoeren die het zelf niet produceerde. De industrie die er in de negentiende en twintigste eeuw bij kwam, draaide om schoenen en bijouterie. Volgens de historische schets van Miguel Ángel Casasnovas bleef die lichte industrie ook na de crisisjaren tachtig van betekenis, naast het toerisme en de landbouw.

Plaatsen en bezienswaardigheden

• Mahón · Een havenstad aan de oostkant van Menorca met een Britse geschiedenis, een markt in een kloosterhof en een eigen gin.
• Ciutadella · De oude hoofdstad van Menorca met een beschermde kern, een haven vol restaurants en in juni het paardenfeest Sant Joan.
• Cala Galdana · De bebouwde baai van zuidwest-Menorca, met het Barranc d'Algendar erachter en Cala Mitjana op een kwartier lopen.
• Son Bou · Badplaats in de gemeente Alaior aan het langste zandstrand van Menorca, met een basiliek uit de vijfde eeuw aan de oostkant.
• Binibeca · Een witgekalkt dorp uit 1964 in de gemeente Sant Lluís, gebouwd naar het model van een Menorcaans vissersdorp.
• Cala en Porter · Badplaats op de klif boven een smalle baai aan de zuidkust van Menorca, in de gemeente Alaior.
• Fornells · Klein kustdorp aan een beschutte baai op de noordkust van Menorca, bekend om watersport en de caldereta de llagosta.

Veelgestelde vragen